Đi học có lớp một, lớp hai, lớp ba, lớp bốn. Mỗi lớp học xong, mình lên lớp cao hơn. Không ai nhảy từ lớp một lên lớp bốn trong một ngày. Tu tập cũng vậy. Trong kho sách, bảng giảng giải Kinh Trung Bộ liệt kê bốn bậc thánh quả, như bốn lớp học trên con đường ra khỏi khổ. Người vào được lớp nào, sẽ không rớt trở lại lớp dưới nữa.
Bốn bậc đó là: Tu đà hoàn, Tư đà hàm, A na hàm, và A la hán. Bảng giảng giải phân làm hai nhóm. Nhóm thứ nhất gọi là Thánh hữu học. Gồm ba bậc đầu: Tu đà hoàn, Tư đà hàm, A na hàm. Hữu học nghĩa là vẫn còn phải học, vẫn còn phải tu thêm. Nhóm thứ hai gọi là Thánh vô học. Chỉ có một bậc: A la hán. Vô học nghĩa là không còn gì phải học nữa. Đã học xong. Đã tu xong. Đã ra khỏi khổ hoàn toàn.
Sách Phật Học Tinh Hoa của cụ Nguyễn Duy Cần cũng liệt kê đúng bốn quả này, theo thứ tự: quả Tu đà hoàn là sơ quả, quả thứ nhất. Tu đà hàm là quả thứ hai. A na hàm là quả thứ ba. A la hán là quả thứ tư. Bốn quả, bốn nấc thang, đi lên từng nấc một.
Nấc thứ nhất là Tu đà hoàn. Dịch nghĩa là người đã vào dòng. Dòng gì? Dòng thánh. Tức là đã bước chân vào con đường giải thoát, không còn quay trở lại đường mê nữa. Người vào dòng là người đã dứt được thân kiến. Trong bảng giảng giải về ba mươi bảy phẩm trợ đạo có nói rõ: công trình viên mãn hoàn thành nhiệm vụ diệt trừ thân kiến là của bậc Tu-đà-hoàn. Nghĩa là: thấy rõ thân này không phải là tôi, thấy rõ con đường là đúng, thì đã vào dòng. Từ đây trở đi, dù còn phải đi tiếp, nhưng sẽ không còn lạc đường nữa. Giống như đã lên đúng chuyến xe. Xe có thể chạy chậm, nhưng nhất định sẽ đến nơi.
Nấc thứ hai là Tư đà hàm. Dịch nghĩa là người chỉ còn trở lại một lần. Tức là con đường đã ngắn lại rất nhiều. Tham và sân đã yếu đi rất nhiều. Không còn mãnh liệt như trước. Người này sống giữa đời mà lòng đã nhẹ hơn hẳn. Giận thì giận ít, mau hết. Tham thì tham ít, dễ buông. Còn một lần trở lại, nhưng trở lại trong nhẹ nhàng, không còn nặng nề như trước.
Nấc thứ ba là A na hàm. Dịch nghĩa là người không còn trở lại. Tức là đã dứt hẳn sự dính mắc vào cõi dục, vào những ham muốn của mắt, tai, mũi, lưỡi, thân. Người này không còn bị năm thứ ham muốn kéo đi nữa. Ăn ngon cũng được, ăn dở cũng được. Đẹp cũng được, xấu cũng được. Được khen cũng được, bị chê cũng được. Tâm đã đứng vững, không còn chao đảo theo bên ngoài.
Nấc thứ tư là A la hán. Đây là bậc cao nhất. Dứt hết mọi kiết sử, dứt hết mọi lậu hoặc. Tham, sân, si không còn. Mạn, nghi, vô minh không còn. Mười sợi dây trói mình, đứt hết. Người này sống giữa đời mà như sen trong bùn: ở trong bùn mà không nhiễm bùn. Ăn, ngủ, đi lại, nói chuyện như mọi người. Nhưng trong lòng không còn gì trói buộc. Đây gọi là Thánh vô học: không còn gì phải học, vì đã học xong.
Nghe bốn nấc thang, nhiều người sẽ nghĩ: xa quá, cao quá, không phải chuyện của mình. Nhưng đừng nghĩ như vậy. Bốn nấc thang không phải để mình sợ. Mà để mình biết đường đi có thật, và có người đã đi qua. Mỗi nấc đều bắt đầu từ nấc đầu tiên. Và nấc đầu tiên bắt đầu từ một cái thấy rất đơn giản: thân này không phải là tôi.
Người mới tu không cần nhắm đến nấc thứ tư. Chỉ cần nhắm đến nấc thứ nhất. Chỉ cần thấy rõ thân kiến, dứt được thân kiến. Làm được điều đó, mình đã vào dòng. Vào dòng rồi, ba nấc còn lại sẽ đến dần dần, theo thời gian, theo công phu. Không cần vội. Chỉ cần đi đúng hướng.
Có một hình ảnh rất đẹp: con sông chảy ra biển. Nước ở thượng nguồn còn đục, còn nhiều đá. Chảy dần xuống, nước trong dần, đá bớt dần. Đến khi ra biển, nước hòa vào biển, không còn phân biệt đâu là sông, đâu là biển nữa. Người tu cũng vậy. Bắt đầu thì còn nhiều vướng mắc. Đi dần thì nhẹ dần. Đến khi dứt hết, tâm hòa vào giải thoát, không còn phân biệt nữa.
Tối nay, thử hỏi mình: mình đang ở đâu trên con đường này? Chưa vào dòng cũng không sao. Đang đi là được. Đang thấy rõ thân kiến là được. Đang bớt giận, bớt tham là được. Mỗi ngày bớt một chút, là mỗi ngày gần hơn một nấc. Bốn nấc thang không phải để ngắm. Mà để bước. Bước đầu tiên, ngay hôm nay, là thấy rõ: thân này không phải là tôi. Bước được bước đó, mình đã bắt đầu vào dòng.
🎧 Nghe bài này trong thư viện Giảng Sư