Sáng sớm, anh Tư mở điện thoại. Một tin nhắn trong nhóm xóm: nghe nói chợ sắp dời đi chỗ khác, ai có sạp thì lo mà dọn. Anh chưa kịp kiểm lại đã gọi vợ, gọi con, cả nhà nháo nhào. Trưa ra chợ hỏi, người ta cười: tin đồn từ tuần trước, chẳng có gì. Một buổi sáng mất ăn mất ngủ, chỉ vì một câu chưa ai kiểm chứng.
Trong đầu mỗi người đều có một cái la bàn. La bàn chỉ đúng thì đi đâu cũng tới. La bàn lệch thì càng đi càng lạc. Chánh kiến chính là cái la bàn đó. Kinh dạy rằng chánh kiến là thấy rõ, biết rõ chân lý, không để cái tà kiến che lấp sự sáng suốt của mình, khiến cho sự tin tưởng của mình không sai lầm.
Tà kiến không phải chuyện gì to tát, xa lạ. Nó là những cái thấy sai mà mình tưởng là đúng. Nghe một phía đã vội kết luận. Thấy người ta giàu thì nghĩ chắc làm ăn gian dối. Thấy mình khổ thì nghĩ đời bất công với riêng mình. Những cái thấy đó không có ai bắt mình tin. Mình tự tin, rồi mình tự khổ.
Người có chánh kiến không phải người biết nhiều hơn người khác. Họ chỉ cẩn thận hơn một chút trước khi tin. Nghe một tin, họ hỏi lại: chuyện này ai nói, có bằng chứng gì không, có phía bên kia không. Nghe một lời đồn về người quen, họ dừng lại một nhịp: mình đã thấy tận mắt chưa, hay chỉ nghe kể lại. Một nhịp dừng đó, nhiều khi cứu được cả một mối quan hệ.
Chánh kiến cũng là cách mình nhìn chính mình. Có người cả đời nghĩ mình vô dụng, chỉ vì một lần thi rớt hồi trẻ. Có người nghĩ mình không bao giờ bỏ được thuốc, chỉ vì đã thử bỏ hai lần mà thất bại. Cái thấy đó sai, nhưng nó ngồi lì trong đầu mấy chục năm. Thấy lại cho đúng, đời mình mới mở ra được. Một lần thất bại không phải là cả đời thất bại. Một thói quen xấu không phải là toàn bộ con người mình.
Làm sao để luyện cái thấy cho đúng? Kinh nghiệm của người xưa rất giản dị. Thứ nhất, đừng vội tin cái gì chỉ vì nó hợp với ý mình. Tin nào càng làm mình hả hê, càng phải coi chừng. Thứ hai, hỏi ngược lại: nếu chuyện ngược lại là đúng thì sao? Câu hỏi này làm cái đầu đang nóng nguội xuống. Thứ ba, nhìn việc, đừng nhìn người. Chuyện đúng thì đúng, dù người nói là ai. Chuyện sai thì sai, dù người nói là người mình thương.
Có một cách luyện chánh kiến rất thực tế: nhìn vào kết quả. Cái thấy nào khiến mình bình tĩnh hơn, thương người hơn, làm việc rõ ràng hơn, thì thường là cái thấy đúng hướng. Cái thấy nào khiến mình nóng nảy, nghi ngờ tất cả, thù ghét người khác, thì dù nghe có lý đến đâu, cũng nên xem lại. Chân lý không làm lòng người tối đi. Cái gì làm lòng mình tối đi, phần nhiều không phải chân lý.
Chánh kiến cũng cần bạn đồng hành. Người có chánh kiến thường chơi với những người dám nói thật. Bạn tốt không phải là bạn lúc nào cũng khen mình. Bạn tốt là người dám nói: chuyện đó anh nghĩ sai rồi, coi lại đi. Nghe lời chê đúng lúc, la bàn của mình được chỉnh lại. Còn nếu quanh mình toàn người chỉ biết gật đầu, la bàn lệch lúc nào cũng không hay. Cho nên muốn thấy đúng, hãy gần người thật thà, xa lời nịnh hót.
Chánh kiến không bắt mình phải đúng hết mọi chuyện. Không ai đúng hết. Nó chỉ bắt mình thành thật với cái mình chưa biết. Không biết thì nói không biết. Chưa chắc thì nói chưa chắc. Người dám nói câu đó là người có la bàn tốt. Còn người cái gì cũng khẳng định chắc nịch, la bàn của họ nhiều khi đã lệch từ lâu mà họ không hay.
Ngày mai, khi có một tin mới bay tới, hãy thử dừng lại một chút. Hỏi mình: mình đã thấy rõ chưa, hay mới chỉ nghe nói. Một chút dừng lại đó là chánh kiến đang làm việc. La bàn chỉ cần đúng, đường xa mấy cũng tới. Đầu mình sáng, đời mình mới sáng theo.
🎧 Nghe bài này trong thư viện Giảng Sư