Bữa cơm trưa, bà Năm bới cho cháu một chén cơm. Đứa cháu vừa ăn vừa xem điện thoại, ăn hết mà không biết mình ăn gì. Bà Năm nói, ăn thì ăn cho ra ăn, hạt cơm này đâu phải tự nhiên mà có. Đứa cháu cười, hạt cơm thì có gì đâu, ngoài chợ bán đầy. Bà Năm không cãi. Bà chỉ nói, mai ra đồng với bà một buổi rồi sẽ biết.
Một hạt cơm nhỏ xíu, mà để có nó, cần bao nhiêu thứ cùng đến một lúc. Cần nắng, cần mưa, cần đất, cần hạt giống, cần tay người gieo, tay người gặt, tay người xay, tay người nấu. Thiếu một thứ, hạt cơm không thành. Không có thứ nào trong đó tự mình làm ra hạt cơm. Mà tất cả cùng nhau, thì hạt cơm có mặt.
Đạo Phật gọi cách nhìn này là duyên khởi. Mọi thứ nương nhau mà có. Không có cái gì tự nhiên mà có một mình. Không có cái gì tồn tại độc lập, tách khỏi mọi thứ khác.
Sách Phật Giáo của Trần Trọng Kim có kể về một hình ảnh đẹp. Đại ý rằng các nhân duyên tụ tập mà sinh ra mãi, giống như một dòng sông đầy tràn. Nhân duyên cứ nối nhau mà chảy. Nếu lần lượt dứt hết nhân duyên này đến nhân duyên khác, dòng sông ấy cạn dần. Hình ảnh dòng sông nói rõ một điều: cuộc đời mình cũng là một dòng chảy như vậy. Không có cái gì đứng yên một mình. Tất cả đều đang chảy, đang nương nhau.
Nhìn hạt cơm mà thấy duyên khởi, thì nhìn việc khác cũng vậy. Một đứa trẻ ngoan không phải tự nhiên mà ngoan. Nó ngoan nhờ cha mẹ dạy, nhờ thầy cô nhắc, nhờ bạn bè tốt, nhờ bữa cơm đủ đầy, nhờ giấc ngủ yên. Một người thành công cũng vậy. Không ai thành công một mình. Sau lưng mỗi người thành công đều có bao nhiêu người khác, bao nhiêu điều kiện khác, mà mình thường quên mất.
Ngược lại, một người làm điều xấu cũng không phải tự nhiên mà xấu. Có thể người đó thiếu người dạy, thiếu cơm ăn, thiếu một bàn tay kéo lại đúng lúc. Hiểu như vậy không có nghĩa là bênh vực cái xấu. Hiểu như vậy để mình bớt vội kết án, bớt nghĩ rằng người ta xấu là vì bản chất người ta xấu. Không có cái gọi là bản chất đứng một mình. Mọi thứ đều do nhiều duyên hợp lại.
Duyên khởi cũng giải thích vì sao một chuyện nhỏ có thể làm đổi cả một ngày. Sáng ra, một câu nói dịu dàng của vợ làm cả ngày mình nhẹ nhàng. Một cái nhìn khó chịu của sếp làm cả ngày mình nặng nề. Một chuyện nhỏ là một duyên. Duyên nhỏ gặp duyên nhỏ khác, hợp lại thành một ngày vui hay một ngày buồn. Không có ngày vui nào tự nhiên mà vui, cũng không có ngày buồn nào tự nhiên mà buồn.
Hiểu duyên khởi, mình sẽ sống cẩn thận hơn với những duyên mình gieo. Mình nói một lời lành với con, đó là một duyên tốt. Mình giúp một người lạ một việc nhỏ, đó là một duyên tốt. Mình giữ một cơn giận lại, không để nó thành lời nặng, đó là mình đã ngăn một duyên xấu. Mình không kiểm soát được hết mọi duyên trong đời. Nhưng mình kiểm soát được một phần, và phần đó đủ để đổi hướng của dòng sông.
Bà Năm ra đồng với cháu một buổi. Nắng gắt, lưng đau, tay lấm bùn. Đứa cháu về nhà, bới chén cơm, ăn chậm lại. Nó nói, bà ơi, hạt cơm này có cả nắng trong đó. Bà Năm cười, không chỉ có nắng đâu con, có cả mồ hôi của bao nhiêu người.
Đó là duyên khởi, nói bằng lời của một bà già ngoài đồng. Không cần thuộc lòng định nghĩa. Chỉ cần ăn một chén cơm mà biết trong đó có nắng, có mưa, có tay người, là đã hiểu. Hiểu rồi thì ăn cũng khác, sống cũng khác. Ăn mà biết ơn, sống mà biết mình không một mình. Cái gì mình có hôm nay, đều nhờ bao nhiêu duyên đã đến với mình. Và cái gì mình làm hôm nay, sẽ thành duyên cho ngày mai của mình và của người khác.
🎧 Nghe bài này trong thư viện Giảng Sư