🏠 Trang chủGiảng Sư📜 Kho kinh
Trang chủ › Hiểu kinh dễ dàng

Cái 'tôi' này gồm những gì?

Hiểu kinh dễ dàng · 8 phút đọc

Chị Mai làm kế toán, tính tình cẩn thận, làm việc chưa bao giờ sai sót lớn. Một hôm, trong cuộc họp, sếp nói một câu rất nhẹ: "Phần này làm chưa khéo lắm." Chỉ vậy thôi. Không mắng, không chê nặng. Nhưng chị Mai nghe xong, cả ngày bứt rứt. Tối về ăn không ngon. Đêm nằm không ngủ. Trong đầu cứ quay đi quay lại câu nói đó. Sáng hôm sau đi làm, chị nhìn sếp bằng ánh mắt khác, nhìn đồng nghiệp bằng ánh mắt khác, cứ như cả công ty đang nghĩ xấu về mình.

Một câu nói nhẹ như vậy, sao lại có sức nặng đến thế? Vì nó chạm vào một cái rất nhạy trong lòng chị. Cái đó, nhà Phật gọi là ngã. Là cái "tôi" của mình.

Vô ngã là một khái niệm nghe rất khó. Nhiều người nghe xong thì lắc đầu: không có tôi thì ai đang ngồi đây? Ai đang ăn, đang làm, đang buồn? Nói không có tôi, chẳng phải là phủ nhận hết sao? Hiểu như vậy thì chưa đúng. Vô ngã không nói là mình không tồn tại. Vô ngã nói rằng cái "tôi" mà mình tưởng là cứng chắc, là riêng biệt, là không đổi, thật ra không phải như vậy.

Trong kho sách cổ, có một cuốn sách giải thích điều này rất rõ ràng. Sách hỏi: Vô ngã là gì? Rồi sách trả lời: cái mà chúng ta thường gọi là nhà của ta, vợ của ta, con của ta, tên của ta, nhà Phật cho là giả tưởng, là không có thật. Chính nó là nguồn gốc của các thứ mê lầm, đau khổ. Cho nên diệt khổ là diệt cái nhận thức mê lầm của ngã chấp. Chỉ có thế thôi. Thật là hết sức đơn giản.

Nghe thì đơn giản, nhưng ngẫm thì sâu. Cái "tôi" của mình gồm những gì? Sách phân tích: cái "tôi" gồm hai phần, phần thân và phần tâm. Thân mình là gì, nếu không phải là sự kết hợp của bốn chất: chất đặc như thịt xương, chất lỏng như nước mắt, mồ hôi, máu, chất nóng như nhiệt độ, chất động như hô hấp vận chuyển. Nhà Phật gọi là tứ đại: đất, nước, gió, lửa.

Thử nghĩ xem. Thịt xương của mình từ đâu ra? Từ cơm ăn, nước uống mỗi ngày. Máu trong người mình từ đâu ra? Từ thức ăn, thức uống mà cha mẹ, mà ruộng đồng, mà bao nhiêu người làm ra. Hơi thở của mình từ đâu ra? Từ không khí chung quanh, từ cây cối ngoài kia. Cái thân này, từng phần từng phần đều là vay mượn. Không có phần nào là của riêng mình, không có phần nào đứng riêng một mình mà thành cái "tôi" được.

Còn phần tâm thì sao? Suy nghĩ của mình từ đâu ra? Từ những gì mình đã nghe, đã đọc, đã thấy. Cảm xúc của mình từ đâu ra? Từ những chuyện đã xảy ra với mình, từ người thân, từ hoàn cảnh. Ngay cả cái tên của mình, cũng là cha mẹ đặt cho. Cái nghề của mình, cũng là xã hội dạy cho. Gỡ từng lớp ra mà xem, cái "tôi" là một tập hợp của rất nhiều thứ, do nhiều duyên góp lại. Nhà Phật gọi đó là thuyết nhân duyên: mọi thứ đều do nhiều điều kiện hợp lại mà thành, không có cái gì tự mình mà có.

Hiểu được như vậy, mình sẽ thấy nhẹ đi rất nhiều. Câu nói của sếp chạm vào cái gì? Nó chạm vào cái "tôi" thích được khen, sợ bị chê. Nhưng cái "tôi" đó là một tập hợp vay mượn, nay đổi mai thay. Hôm nay mình làm chưa khéo, ngày mai mình làm khéo hơn, thế là xong. Đâu có cái "tôi" nào bị tổn thương vĩnh viễn. Chỉ có một suy nghĩ đang bám lấy một câu nói, rồi tự làm khổ mình.

Có người sợ rằng hiểu vô ngã rồi thì sẽ không còn cố gắng nữa. Không còn tôi thì cố gắng cho ai? Nhưng sự thật ngược lại. Người bám chặt vào cái "tôi" mới là người khó cố gắng. Vì họ làm gì cũng sợ mất mặt, sợ thua kém, sợ người ta đánh giá. Họ không dám thử cái mới, không dám nhận sai, không dám học lại từ đầu. Còn người hiểu rằng cái "tôi" chỉ là tạm hợp, họ nhẹ nhàng hơn. Họ sai thì sửa. Họ dở thì học. Họ không phải bảo vệ một cái gì cứng nhắc nữa, nên họ tiến bộ nhanh hơn.

Vô ngã cũng không có nghĩa là không thương mình. Thương mình vẫn cần. Ăn uống đàng hoàng, ngủ nghỉ đủ giấc, giữ gìn sức khỏe, đó là thương mình. Nhưng thương mình không có nghĩa là chiều chuộng cái "tôi" hay giận, hay tự ái, hay hơn thua. Thương mình đúng nghĩa là chăm sóc cái thân vay mượn này cho tốt, nuôi dưỡng cái tâm này cho sáng, để mình sống có ích, và người chung quanh cũng dễ thở hơn.

Vậy thì thực tập vô ngã trong đời thường là gì? Có một câu hỏi nhỏ, mỗi khi mình bực bội hay tủi thân, hãy tự hỏi: cái "tôi" nào đang bị chạm? Là cái tôi thích được khen? Là cái tôi sợ bị coi thường? Là cái tôi muốn hơn người khác? Hỏi xong, nhìn nó một chút. Nó chỉ là một suy nghĩ, một cảm giác, đến rồi sẽ đi. Nó không phải là mình. Mình lớn hơn nó nhiều.

Chị Mai sau này kể lại: hôm đó chị về nhà, ngồi yên một lúc, rồi tự hỏi câu đó. Chị thấy buồn cười. Một câu nói nhẹ của sếp mà làm mình mất ăn mất ngủ hai ngày, có đáng không? Sáng hôm sau, chị đến công ty, làm lại phần việc đó cho khéo hơn, rồi mọi chuyện trôi qua như chưa từng có gì. Chị bảo: "Hóa ra cái tôi của mình nhỏ hơn mình tưởng. Mà đời thì rộng hơn mình tưởng."

Đúng vậy. Cái "tôi" mà mình giữ khư khư, thật ra chỉ là một tập hợp tạm bợ của đất, nước, gió, lửa, của suy nghĩ và cảm giác vay mượn. Buông cái chấp đó ra, lòng mình rộng ra. Mà lòng rộng ra rồi, thì một câu nói nhẹ không còn đủ sức làm mình mất ngủ nữa.

🎧 Nghe bài này trong thư viện Giảng Sư
Nguồn
• Phật Học Tinh Hoa (Nguyễn Duy Cần) — "Vô Ngã là gì?", diệt khổ là diệt cái nhận thức mê lầm của Ngã chấp, thân là tứ đại địa thủy hỏa phong, trang 92
• Phật Học Chỉ Nam (Nguyễn Văn Thọ) — "Chư Pháp vô ngã, chư Hạnh vô thường", trang 49
Bài liên quanĐọc kinh mà lòng vẫn rối, phải làm sao?Nghe pháp xong rồi quên hết, có uổng không?Mũi tên thứ hai: đau một lần, đừng tự bắn thêm một lần nữa