Cuối xóm tôi có một cái ao tù. Nước ao đen ngòm, rác nổi lềnh bềnh, ai đi qua cũng bịt mũi. Vậy mà mỗi mùa hè, sen trong ao vẫn nở. Bông trắng, bông hồng, thơm ngát cả một góc xóm. Người ta đứng từ xa ngắm, quên mất cái ao bẩn bên dưới.
Tôi hay nghĩ về hình ảnh đó mỗi khi nghe ai đó chê một con người chỉ vì xuất thân của họ. Nhà nghèo, quê mùa, học hành dang dở, từng lầm lỗi. Nghe qua thì giống như cái ao tù kia. Nhưng ai dám chắc trong ao tù đó không có sen đang nở?
Kinh Pháp Cú có một câu nói về chuyện này. Câu kinh viết rằng, như giữa đống rác nhớp quăng bỏ trên đường lớn, chỗ ấy hoa sen nở, thơm sạch, đẹp ý người. Nghe qua tưởng chỉ là một hình ảnh đẹp. Ngẫm kỹ mới thấy nó nói thẳng vào cách chúng ta nhìn người khác.
Hoa sen không mọc trong chậu sứ sạch sẽ. Nó mọc từ bùn. Bùn càng dơ, sen càng thơm. Câu kinh không bảo chúng ta thích bùn. Nó bảo chúng ta đừng vội kết luận về một con người chỉ vì chỗ họ đang đứng.
Có người sinh ra trong nhà êm ấm, học hành đầy đủ, mà sống ích kỷ, tham lam, làm khổ người xung quanh. Cũng có người lớn lên trong cảnh thiếu thốn, từng sa ngã, mà sau đó đứng dậy sống tử tế, giúp đỡ bao nhiêu người. Chỗ đứng ban đầu không quyết định được cả một đời người.
Trong kinh, sau câu hoa sen còn có một câu nữa. Đại ý là, cũng vậy, giữa đám đông còn mê mờ, còn nhiều lỗi lầm, người đệ tử Phật biết tỉnh thức thì sáng ngời trí tuệ. Tôi kể lại ý này bằng lời thường, vì điều đáng nhớ không nằm ở câu chữ khó, mà nằm ở chỗ: trí tuệ không phải là thứ chỉ dành cho người sinh ra đã sạch sẽ, đã may mắn.
Trí tuệ là thứ mọc lên được ngay giữa đời thường lộn xộn. Một người bán hàng ngoài chợ, một anh chạy xe ôm, một bà nội trợ, đều có thể sống tỉnh thức. Tỉnh thức không cần bằng cấp. Nó cần một cái nhìn trung thực với chính mình.
Câu kinh này cũng nói với những ai đang tự khinh mình. Có người nghĩ: tôi xuất thân thấp, tôi từng làm điều xấu, tôi không có cửa tu tập, không có cửa làm lại. Kinh trả lời: sen mọc từ bùn, không mọc từ gấm vóc. Quá khứ của bạn là bùn, nhưng bùn không phải là số phận. Bùn chỉ là chỗ bắt đầu.
Dĩ nhiên, nói vậy không có nghĩa là cứ để bùn mãi. Sen mọc lên khỏi mặt nước, nó không ở lì trong bùn. Người muốn đổi đời cũng vậy. Nhận ra mình đang ở trong bùn là bước đầu. Bước tiếp theo là vươn lên, mỗi ngày một chút. Học một điều hay. Bỏ một thói xấu. Giúp một người khó hơn mình.
Tôi nhớ có một anh trong xóm, trước đây nghiện ngập, trộm cắp vặt, ai cũng tránh. Sau một trận bệnh nặng, anh tỉnh ra. Anh đi làm phụ hồ, tối về phụ vợ bán cháo. Mấy năm sau, anh là người đầu tiên trong xóm đứng ra quyên tiền sửa cái giếng chung. Không ai còn nhắc chuyện cũ của anh nữa. Không phải vì người ta quên, mà vì cái sen đã nở, thơm hơn mùi bùn ngày xưa.
Vậy nên, khi gặp một người mà mình định chê vì xuất thân hay quá khứ của họ, hãy nhớ tới ao sen cuối xóm. Và khi chính mình đang ở trong giai đoạn bùn lầy, hãy nhớ rằng sen không hỏi bùn có sạch hay không. Nó chỉ cần một hạt giống còn sống và một lần vươn lên.
Hiểu được câu kinh này, chúng ta bớt đi hai thứ. Bớt khinh người khác. Và bớt khinh chính mình. Còn lại là một việc đơn giản: mỗi ngày sống sạch hơn hôm qua một chút. Như sen, cứ nở, mặc kệ bùn ở dưới.
🎧 Nghe bài này trong thư viện Giảng Sư