Có lần tôi đổi việc. Từ một công ty làm năm năm, chuyển sang một nơi mới, chức danh mới, đồng nghiệp mới. Đêm trước ngày đi làm ở chỗ mới, tôi nằm nghĩ: mình là ai nhỉ? Ở công ty cũ, mình là người giỏi việc, ai cũng nhờ. Sang chỗ mới, mình lại là người mới, chẳng ai biết mình là ai. Cái “mình” mà mình vẫn tự hào, bỗng lung lay.
Nhiều người nghe đến chữ vô ngã thì sợ. Vô ngã, tưởng là mất mình, là không còn gì cả, là trở thành một kẻ vô hồn. Nhưng vô ngã không phải là mất mình. Kinh sách nói gọn: “chư pháp vô ngã”, mọi pháp đều vô ngã. Nghĩa là không có một cái tôi cố định, đứng riêng một mình, không đổi thay. Cái tôi có đó, nhưng nó đổi thay theo từng lúc, từng nơi, từng duyên.
Nhìn lại chuyện đổi việc thì rõ. Ở công ty cũ, mình là người có kinh nghiệm, vì mình ở đó năm năm, quen việc, quen người. Sang công ty mới, mình là người mới, vì mình chưa quen việc, chưa quen người. Cùng một con người, mà vai trò đổi hẳn. Vậy cái “mình giỏi việc” đó có phải là một thứ cố định trong mình không? Không. Nó là do hoàn cảnh, do thời gian, do người xung quanh hợp lại mà thành.
Cả cái tên của mình cũng vậy. Hồi nhỏ, ở nhà mình là đứa con út được cưng. Đi học, mình là học trò nghịch ngợm. Đi làm, mình là nhân viên chăm chỉ. Về nhà, mình là người cha, người mẹ. Cùng một người, mà có bao nhiêu cái “mình” khác nhau, tùy theo ai đang nhìn và lúc nào. Nếu có một cái tôi thật cố định, thì nó phải giống nhau ở mọi nơi, mọi lúc. Nhưng không. Nó đổi hoài.
Hiểu vô ngã, mình bớt sợ mất mình. Nhiều người giữ chặt một hình ảnh về mình: “tôi là người thành công”, “tôi là người hiền lành”, “tôi là người giỏi”. Giữ chặt quá, đến khi hình ảnh đó lung lay, mình hoảng sợ như mất cả cuộc đời. Đổi việc thì sợ mình không còn giỏi. Già đi thì sợ mình không còn đẹp. Mất chức thì sợ mình không còn giá trị. Tất cả những sợ hãi đó đều từ chỗ tưởng có một cái tôi cứng nhắc mà ra.
Nhưng nếu thấy cái tôi vốn đổi thay, thì đổi việc chỉ là đổi một vai trò, không phải mất mình. Già đi chỉ là thân đổi, không phải mình biến mất. Mất một chức danh, mình vẫn còn bao nhiêu vai trò khác: người con, người bạn, người cha, người mẹ, người hàng xóm. Mình không phải là một chức danh. Mình là cả một dòng chảy, đi qua nhiều vai trò, nhiều hoàn cảnh.
Vô ngã không làm mình mất đi, mà làm mình rộng ra. Người chấp vào một cái tôi nhỏ hẹp thì sống chật chội, ai động vào cái tôi đó là nổi giận. Người thấy mình là dòng chảy thì sống thoáng hơn. Ai chê một việc mình làm dở, mình nghe được, vì mình không phải chỉ là việc đó. Ai khen, mình vui, nhưng không bám vào lời khen để sống.
Có người hỏi: vậy không có cái tôi thì ai tu, ai sống, ai thương? Vẫn là mình tu, mình sống, mình thương. Chỉ khác là mình tu mà không bám vào ý nghĩ “tôi phải thành người đặc biệt”. Mình thương mà không trói người kia vào ý muốn của mình. Mình sống mà không cần chứng minh mình là ai với ai. Sống như vậy, nhẹ hơn nhiều.
Đêm trước ngày đi làm ở chỗ mới, tôi nghĩ lại chuyện vô ngã rồi ngủ ngon. Sáng hôm sau, tôi đến công ty mới với tâm thế của một người mới: không cần ai biết mình là ai, chỉ cần làm tốt việc trước mắt. Và lạ thay, khi không còn cố giữ cái hình ảnh “mình giỏi” nữa, mình lại làm việc thoải mái hơn, học nhanh hơn. Vô ngã không phải là mất mình. Vô ngã là được tự do khỏi cái mình tưởng là mình.
🎧 Nghe bài này trong thư viện Giảng Sư