Có bao giờ bạn tự hỏi: tâm mình ở đâu. Câu hỏi nghe lạ. Nhưng hãy thử trả lời xem. Tâm ở trong đầu à. Hay ở trong ngực, chỗ tim đập. Hay tâm ở khắp thân. Hầu hết chúng ta chưa từng hỏi câu ấy một cách nghiêm túc. Mình cứ sống, cứ nghĩ, cứ buồn vui, mà không biết cái tâm làm ra buồn vui ấy nằm ở đâu.
Ngày xưa, ngài A Nan cũng vậy. Trong kinh Lăng Nghiêm, Đức Phật hỏi ngài: Ông lấy cái gì để thấy, lấy cái gì để kính mến. Ngài A Nan trả lời: Con lấy mắt thấy và lấy tâm hiểu biết. Nghe thì có lý. Nhưng Phật không dừng ở đó. Phật gạn hỏi tiếp, hết chỗ này đến chỗ khác. Tâm ở trong thân không. Tâm ở ngoài thân không. Tâm ở giữa thân không. Cứ như vậy bảy lần. Đó là thất xứ trưng tâm, tức là bảy chỗ hỏi tâm của Đức Phật.
Ngài A Nan trả lời hết cách này đến cách khác. Tâm ở trong thân. Tâm ở ngoài thân. Tâm ở giữa thân. Cho tới cuối cùng, ngài nói: cái hay suy nghĩ phân biệt là tâm của con. Tất cả đều bị Phật quở và bác bỏ. Phật nói: Đó là ông nhận định sai lầm. Cái suy nghĩ không phải là tâm của ông.
Ngài A Nan hoảng hốt thưa: như vậy con không có tâm sao. Phật bảo: không phải ông không có tâm. Nhưng cái suy nghĩ là tướng sinh diệt, không phải tâm của ông.
Câu chuyện này được Hòa thượng Thích Thanh Từ giảng rất rõ trong sách Hoa Vô Ưu. Chúng ta lâu nay cũng lầm nhận như ngài A Nan vậy. Mình cho cái suy nghĩ sinh diệt vô thường đó là tâm của mình. Phật muốn chỉ ngay nơi mình có cái chân thật, nhưng chúng ta bỏ quên. Nên cứ nhận thân sinh diệt là mình, tâm sinh diệt là tâm mình. Nhận hai cái đó là mình, nên phải chịu sinh tử luân hồi.
Trong kinh Lăng Nghiêm, Đức Phật chia tâm ra làm hai thứ: một là vọng tâm, hai là chân tâm. Vọng tâm là tâm hư dối. Chân tâm là tâm chân thật. Lâu nay người ta thường cho phần tinh thần là tâm, nhưng không hiểu nghĩa chánh của tâm là gì. Tâm là biết. Cái biết sinh diệt, luôn luôn đổi thay, gọi là cái biết hư dối. Còn cái biết thường còn, không sinh không diệt, là cái biết chân thật, gọi là chân tâm.
Hãy nhìn vào một ví dụ rất cụ thể trong kinh. Đức Phật đưa tay lên, hỏi ngài A Nan: Ông thấy không. Ngài A Nan đáp: Dạ thấy. Phật để tay xuống, hỏi: Ông thấy không. Ngài A Nan thưa: Dạ không thấy. Phật quở: Ông là người quên mình theo vật. Tay ta đưa lên là thấy có tay, khi ta để xuống là thấy không có tay. Tay là vật, còn cái thấy là mình. Tại sao lại lầm lẫn giữa mình và vật như vậy.
Ngẫm lại, mình cũng lầm lẫn như thế mỗi ngày. Tay đưa lên thì thấy có. Tay hạ xuống thì bảo là không thấy. Nhưng thật ra, cái thấy vẫn còn đó. Thấy có tay, rồi thấy không có tay. Cái thấy không mất đi. Chỉ có vật bị thấy là đổi thay. Mình cứ chạy theo vật, mà quên mất cái thấy của chính mình.
Rồi Phật bảo ngài La Hầu La đánh tiếng chuông, rồi hỏi ngài A Nan: Ông có nghe không. Ngài A Nan thưa: Dạ nghe. Giây lâu tiếng chuông bặt, Phật hỏi lại: Ông có nghe không. Ngài đáp: Dạ không nghe. Cũng là một sự lầm lẫn như vậy. Tiếng chuông có thì bảo là nghe. Tiếng chuông dứt thì bảo là không nghe. Nhưng cái nghe vẫn còn đó. Nghe có tiếng, rồi nghe không có tiếng. Cái nghe không mất.
Thấy tức là biết. Thấy cảnh vật xanh vàng đỏ trắng, biết rõ ràng. Cái thấy đó có suy nghĩ không. Thấy trắng là trắng, vàng là vàng, xanh là xanh, đâu cần suy nghĩ gì. Chỉ khi cộng với ý thức phân biệt mới có suy nghĩ. Còn cái thấy ban đầu không suy nghĩ.
Đây là điểm mấu chốt. Tất cả những suy nghĩ của chúng ta thuộc về vọng tâm. Buồn, thương, giận, ghét, tính toán, lo lắng, đều là suy nghĩ. Nếu cho suy nghĩ buồn thương giận ghét là tâm mình, tức là chúng ta nhận vọng làm chân. Cái vọng là dối. Dối thì làm sao giải thoát được. Giải thoát phải là cái chân thật, bất sinh bất diệt, chứ không phải cái hư dối.
Vậy làm sao nhận ra chân tâm. Không cần đi tìm ở đâu xa. Ngay trong đời sống hằng ngày, hãy để ý đến cái biết ban đầu, trước khi suy nghĩ chen vào. Nhìn một bông hoa, biết là hoa, trước khi nghĩ hoa này đẹp hay xấu, đắt hay rẻ. Nghe một câu nói, biết là có tiếng, trước khi nghĩ người ta khen hay chê mình. Cái biết ấy, trong sáng, không lời, chính là manh mối của chân tâm.
Bảy lần Phật hỏi A Nan, bảy lần bác bỏ, không phải để làm khó ngài. Mà để phá đi bảy chỗ bám của mình. Tâm không ở trong, không ở ngoài, không ở giữa, không phải là suy nghĩ. Phá hết chỗ bám, người ta mới chịu quay lại nhìn cái biết vốn có sẵn nơi mình.
Muốn ra khỏi luân hồi sinh tử, phải tìm cho ra cội gốc sai lầm ấy. Còn bám vào thân tâm sinh diệt thì không thể giải thoát được. Câu ấy nghe nghiêm khắc. Nhưng nó cũng mở ra một con đường rất gần: chân tâm không ở đâu xa. Nó ở ngay nơi cái thấy, cái nghe của mình, mỗi ngày, mỗi lúc.
🎧 Nghe bài này trong thư viện Giảng Sư