🏠 Trang chủGiảng Sư📜 Kho kinh
Trang chủ › Hiểu kinh dễ dàng

Kinh Vô Ngã Tướng — cái 'tôi' không có chủ

Hiểu kinh dễ dàng · 9 phút đọc

Sáng nay soi gương, tôi thấy tóc mình bạc thêm mấy sợi. Tôi muốn nó đừng bạc, mà nó cứ bạc. Tôi muốn da mình đừng nhăn, mà nó cứ nhăn. Tôi muốn người mình đừng mệt, mà nó cứ mệt. Cả đời mình muốn thân thể này nghe lời mình, mà nó có bao giờ nghe đâu. Đức Phật, trong bài pháp thứ hai Ngài giảng cho năm anh em Kiều Trần Như, đã nói đúng chuyện này: cái thân này, cái tâm này, không phải là "tôi", cũng không phải là "của tôi". Bài kinh ấy có tên là Kinh Vô Ngã Tướng.

Kinh kể rằng sau khi giảng bài pháp đầu tiên về Tứ Diệu Đế, Phật giảng tiếp cho năm vị Tỳ kheo bài pháp thứ hai. Phật hỏi: "Sắc, này các Tỷ kheo, là vô ngã. Này các Tỷ kheo, nếu sắc là ngã, thời sắc không thể đi đến bệnh hoạn, và người ta có thể ra lệnh cho sắc: sắc của ta hãy như thế này, sắc của ta chớ như thế kia. Nhưng vì sắc là vô ngã, nên sắc đi đến bệnh hoạn, và người ta không thể ra lệnh cho sắc được." Sắc ở đây là thân thể, là phần vật chất của con người. Lời Phật dạy, nói bằng lời thường, là thế này: nếu thân này thật sự là "tôi", là "của tôi", thì tôi bảo nó đừng bệnh, nó phải đừng bệnh. Tôi bảo nó đừng già, nó phải đừng già. Nhưng sự thật thì ngược lại: thân bệnh lúc nào nó muốn, già lúc nào nó muốn, mình không ra lệnh được. Vậy thì cái gọi là "tôi" làm chủ thân này, thật ra ở đâu?

Phật không dừng ở thân. Ngài xét tiếp bốn thứ nữa: thọ, tưởng, hành, thức. Thọ là cảm giác: vui, buồn, đau, dễ chịu. Tưởng là sự nhận biết, nhớ lại hình ảnh, tên gọi. Hành là những suy nghĩ, ý muốn, thói quen hành động. Thức là sự biết, sự nhận thức qua mắt, tai, mũi, lưỡi, thân, ý. Cả năm thứ này gộp lại, Phật gọi là năm uẩn, tức là năm nhóm họp thành con người. Và với từng thứ một, Phật đều hỏi như vậy: nếu nó là "tôi", sao mình không sai khiến được nó? Cảm giác buồn đến lúc nào nó muốn đến, đi lúc nào nó muốn đi. Suy nghĩ nhảy ra lúc nào nó muốn nhảy. Mình có gọi nó lại được đâu. Năm uẩn, từng thứ một, đều là vô ngã.

Nghe đến đây, nhiều người sẽ hoang mang: "Vậy thì tôi là ai? Nếu thân không phải tôi, cảm giác không phải tôi, suy nghĩ không phải tôi, thì tôi ở đâu?" Phật không nói là không có con người. Phật chỉ nói là không có một cái "tôi" cố định, làm chủ mọi thứ, đứng sau tất cả mà điều khiển. Con người có thật, nhưng con người là một dòng chảy gồm năm uẩn hợp lại rồi tan ra, giống như con sông là dòng nước chảy, không phải là một cục nước cố định. Sông vẫn có tên, vẫn có hình, nhưng nước trong sông thì lúc nào cũng đổi. Người cũng vậy: vẫn có tên, vẫn có mặt, nhưng thân tâm thì lúc nào cũng thay đổi.

Vậy hiểu vô ngã để làm gì? Để bớt khổ. Khổ của người đời phần lớn đến từ một chữ "tôi" quá lớn. "Tôi bị xúc phạm" — nên giận. "Tôi bị mất mát" — nên đau. "Tôi phải hơn người ta" — nên ganh tị. "Tôi không được như ý" — nên buồn. Cái "tôi" ấy cứ bám lấy mọi thứ: cái thân này là tôi, cái nhà này là tôi, cái danh này là tôi, con cái này là tôi. Cái gì cũng là tôi, nên cái gì mất đi cũng như mất một phần của mình. Phật dạy cách nhìn khác: "Cái này không phải của tôi, cái này không phải là tôi, cái này không phải tự ngã của tôi." Nhìn như vậy với từng thứ một, cái "tôi" sẽ nhẹ dần, và khổ cũng nhẹ dần theo.

Cách tập rất cụ thể. Khi cơn giận nổi lên, thay vì nói "Tôi đang giận, tôi là người nóng tính", hãy thử nói trong lòng: "Đang có một cảm giác giận đi qua." Khi nỗi buồn đến, thay vì nói "Tôi là người thất bại", hãy thử nói: "Đang có một ý nghĩ thất bại đi qua." Chỉ đổi cách nói như vậy thôi, mà khác hẳn. "Tôi là người thất bại" thì cái thất bại dính chặt vào mình, gỡ không ra. "Đang có một ý nghĩ thất bại đi qua" thì ý nghĩ ấy chỉ là khách qua đường, đến rồi sẽ đi. Cái "tôi" không còn làm chủ nhà nữa, mà chỉ là người quan sát khách đến khách đi. Quan sát được như vậy, tâm sẽ yên hơn rất nhiều.

Sách giảng về ba đặc tướng có một hình ảnh rất đẹp: năm uẩn là gánh nặng, ái dục là người gánh, và buông gánh xuống là hạnh phúc. Người đời gánh trên vai bao nhiêu thứ: gánh thân, gánh danh, gánh tiền, gánh con, gánh cả quá khứ và tương lai. Gánh nặng vì cứ tưởng tất cả những thứ ấy là "tôi", là "của tôi", nên không dám đặt xuống. Hiểu vô ngã rồi, mình mới dám đặt gánh xuống, không phải bằng cách bỏ hết mọi thứ, mà bằng cách thôi bám chặt vào chúng. Vẫn làm việc, vẫn nuôi con, vẫn sống đàng hoàng, nhưng không còn nghĩ rằng mất chúng là mất mình.

Sau khi nghe bài pháp này, năm anh em Kiều Trần Như đều giác ngộ và chứng quả A la hán. Vì sao một bài pháp ngắn như vậy mà có sức mạnh lớn đến thế? Vì nó đánh trúng gốc rễ của khổ đau: cái "tôi" tưởng rằng mình làm chủ tất cả. Khi cái "tôi" ấy rụng xuống, người ta mới thấy mình nhẹ nhõm biết bao. Tối nay, khi nằm xuống, bạn hãy thử làm một việc nhỏ: nhắm mắt lại, nghe tiếng tim mình đập, và tự nhủ: "Tim đang đập, không phải tôi đang đập nó. Hơi thở đang đi vào, đi ra, không phải tôi đang điều khiển nó." Nghe như vậy một lúc, bạn sẽ thấy một điều lạ: không có người điều khiển nào cả, mà mọi thứ vẫn vận hành. Và khi thấy được điều ấy, lòng mình sẽ tự nhiên nhẹ đi một chút. Đó chính là vị ngọt đầu tiên của vô ngã.

🎧 Nghe bài này trong thư viện Giảng Sư
Nguồn
• Kinh Vô Ngã Tướng, Tương Ưng Bộ III.66 (Anattalakkhana Sutta) (BudSas vbkin016.htm)
• Ba đặc tướng của đời sống (Phạm Kim Khánh) — phần Vô ngã: năm uẩn là gánh nặng (BudSas u-3dactuong/3dt03.htm)
Bài liên quanNhớ ngày sinh nhật cha mẹ cũng là hiếuĐưa cha mẹ đi khám bệnh định kỳ cũng là báo hiếuCha mẹ dạy con bằng cách sống, không chỉ bằng lời nói