Anh Minh rất thích đọc sách Phật. Anh đọc nhiều, nhớ nhiều, nói chuyện đạo lý rất hay. Nhưng có một điều lạ: càng đọc nhiều, anh càng hay cãi nhau. Ai nói sai ý anh là anh cãi tới cùng. Trên mạng, anh vào các nhóm Phật pháp để tranh luận, có hôm cãi tới khuya. Vợ anh hỏi: anh học đạo để làm gì mà càng học càng nóng tính vậy? Anh không trả lời được. Anh cũng thấy mình có gì đó sai sai, nhưng không biết sai ở đâu.
Kinh Ví Dụ Con Rắn, kinh số 22 trong Trung Bộ Kinh, nói đúng về trường hợp của anh Minh. Đức Phật kể: có những người học pháp chỉ vì muốn chỉ trích người khác, chỉ vì muốn khoái khẩu biện luận. Họ không đạt được mục tiêu mà sự học pháp hướng đến. Và vì nắm giữ sai lạc những pháp ấy nên họ đưa mình đến bất hạnh, đau khổ lâu dài. Nghe thì nặng, nhưng Đức Phật giải thích bằng một hình ảnh rất dễ hiểu: như một người muốn bắt con rắn nước mà lại nắm ở lưng hay ở đuôi. Con rắn quay đầu cắn người ấy, có thể chết hay đau khổ gần như chết. Vì sao vậy? Vì bắt rắn một cách sai lạc.
Học pháp cũng như bắt rắn. Nắm sai cách thì bị cắn. Nắm sai cách ở đây là gì? Là học để hơn người, học để cãi thắng, học để khoe mình biết nhiều. Người học kiểu này càng học càng nguy hiểm, vì kiến thức trở thành vũ khí. Họ dùng lời Phật dạy để chê người khác, để chứng minh mình đúng. Càng dùng, càng xa mục đích của việc học. Lời Phật dạy vốn để giúp mình bớt khổ, mà họ dùng nó để làm mình và người khác khổ thêm. Đó là bị rắn cắn.
Nhưng bài kinh không chỉ nói về mặt xấu. Đức Phật cũng kể mặt tốt: có những thiện nam tử học pháp xong, quán sát ý nghĩa những pháp ấy với trí tuệ. Họ học pháp không phải vì muốn chỉ trích người khác, không phải vì khoái khẩu biện luận, mà để chứng đạt được mục tiêu mà học pháp hướng đến. Những pháp ấy, vì được trí tuệ quán sát nên được rõ ràng, vì khéo nắm giữ nên đưa đến hạnh phúc an lạc lâu dài. Rồi Ngài ví tiếp: như một người muốn bắt con rắn nước, người ấy đè con rắn với cây gậy có nạng, rồi nắm giữ cổ con rắn. Đầu con rắn có thể uốn quanh tay, nhưng người ấy không bị cắn chết. Vì sao vậy? Vì khéo nắm giữ con rắn.
Khéo nắm giữ nghĩa là sao? Nghĩa là học tới đâu, hiểu tới đó, sống theo tới đó. Học về từ bi thì tập thương người thật, không phải chỉ nói về từ bi cho hay. Học về buông xả thì tập buông một việc nhỏ trong ngày, không phải chỉ giảng về buông xả cho người khác nghe. Học về nhẫn nhục thì tập nhịn một câu khi bị chê, không phải chỉ thuộc lòng định nghĩa nhẫn nhục. Học mà không sống theo thì như người nắm rắn ở đuôi: kiến thức càng nhiều, càng dễ bị nó quật lại.
Chuyện này không chỉ đúng với việc học đạo. Học nấu ăn cũng vậy. Có người học nấu ăn để nấu cho gia đình ăn ngon hơn. Có người học nấu ăn để chê người khác nấu dở. Người thứ nhất càng học càng vui, người thứ hai càng học càng khó chịu, vì đi đâu cũng thấy món ăn chưa đạt chuẩn của mình. Học ngoại ngữ cũng vậy. Có người học để giao tiếp, càng học càng mở lòng. Có người học để bắt lỗi phát âm của người khác, càng học càng khó tính. Học cái gì cũng có hai cách nắm: nắm ở cổ để dùng, hay nắm ở đuôi để bị cắn.
Anh Minh nghe giảng bài kinh này thì im lặng rất lâu. Anh nói: tôi học bao nhiêu năm mà chưa bao giờ tự hỏi mình học để làm gì. Tôi tưởng biết nhiều là tu giỏi. Bây giờ mới thấy, biết nhiều mà không sống theo thì chỉ tổ làm mình khổ thêm. Từ hôm ấy, anh đổi cách học. Anh đọc ít lại, nhưng đọc xong đoạn nào thì tập sống theo đoạn ấy một tuần. Tuần này tập nói lời nhu nhuyến, tuần sau tập không cãi nhau trên mạng. Vợ anh nói: dạo này anh hiền hẳn ra, nói chuyện đạo lý ít hơn mà sống đạo lý nhiều hơn.
Bài kinh còn nhắc một điều rất quan trọng: hãy hiểu rõ ý nghĩa lời Đức Phật thuyết giảng rồi mới thọ trì. Thọ trì nghĩa là giữ lấy và sống theo. Hiểu rõ rồi mới giữ, chứ không phải giữ một cách mù quáng. Có người nghe một câu kinh, chưa hiểu rõ đã đem đi dạy người khác, dạy sai rồi cãi nhau. Có người đọc một đoạn sách, chưa hiểu ý đã đem ra áp dụng cứng nhắc, áp dụng sai rồi trách kinh không linh. Đức Phật dặn: hiểu rõ ý nghĩa rồi mới thọ trì. Hiểu rõ là cái gậy có nạng để đè con rắn xuống trước khi nắm. Không có gậy, đừng vội nắm.
Vậy nên, trước khi đọc thêm một cuốn sách đạo nữa, hãy dừng lại hỏi mình một câu: mình học để làm gì? Học để sống tốt hơn, hay học để nói hay hơn? Học để bớt khổ, hay học để hơn người? Câu trả lời không cần nói ra với ai. Chỉ cần tự mình biết. Biết rồi thì học tiếp, học chậm lại cũng được, học ít lại cũng được. Học ít mà sống được thì quý hơn học nhiều mà chỉ để cãi nhau. Con rắn không có lỗi. Lỗi là ở cách mình nắm nó.
Người xưa nói: học pháp như bắt rắn. Nắm đúng thì rắn thành thuốc, nắm sai thì rắn thành độc. Cùng một con rắn, cùng một bài kinh, người này đọc xong thì an lạc, người kia đọc xong thì khổ thêm. Khác nhau chỉ ở một điểm: người ta học để làm gì, và người ta có chịu sống theo điều mình học hay không. Hỏi được câu ấy, là đã nắm được cổ con rắn rồi.
🎧 Nghe bài này trong thư viện Giảng Sư