Đứa trẻ lên năm, gặp gì cũng hỏi. Sao trời sáng. Sao cá bơi. Sao mẹ khóc. Người lớn bận việc, có khi gắt: hỏi hoài, mệt quá. Đứa trẻ im lặng, nhưng mắt vẫn nhìn. Nó chưa biết, nhưng nó muốn biết. Cái muốn biết đó, sách Dịch xưa gọi bằng một quẻ: quẻ Mông.
Mông là quẻ số bốn. Sơn thủy Mông. Nghĩa của nó, sách Bói Dịch Diễn Cầm Tam Thế giải thích: trẻ thơ mê muội và ngây thơ, tượng trưng cho sự tối tăm. Tối tăm ở đây không phải là xấu. Nó là trạng thái của người chưa biết. Chưa biết thì tối. Học rồi thì sáng. Quẻ Mông nói về đoạn đường từ tối sang sáng.
Lời bàn của sách viết: nếu càng gặp chua chát thì càng nên nhẫn nại và trau dồi đức trí dục và học hỏi thêm, thời cơ có ngày sẽ đến với mình. Chua chát tức là đắng cay, là lúc mình bị chê, bị sai, bị thua. Người mới học thì hay gặp chua chát. Làm sai bị mắng. Hỏi nhiều bị chê phiền. Sách không bảo mình tránh chua chát. Sách bảo càng gặp chua chát thì càng nên nhẫn nại mà học thêm. Thời cơ sẽ đến. Nhưng thời cơ chỉ đến với người đã chuẩn bị.
Quẻ Mông có sáu hào, mỗi hào là một bài học về dạy và học.
Hào một nói: nên tránh những tham vọng, nên mở mang mở lối cho trẻ thơ. Có nghĩa là dạy bảo người mới để duy trì trật tự và luật lệ. Người mới học thì đừng vội tham việc lớn. Việc đầu tiên là mở lối. Mở lối nghĩa là chỉ cho người ta biết đường đi, biết luật lệ, biết cái gì nên, cái gì không nên. Đường chưa mở mà đã chạy thì chỉ có lạc.
Hào hai nói: người đảm đang nhiệm vụ của trời ắt phải bao dung, rộng lượng, thương kẻ ngu dốt thì mới có thể mở mang trí tuệ của dân. Đây là lời dặn cho người thầy. Thầy giỏi không phải là thầy biết nhiều nhất. Mà là thầy bao dung nhất. Thương kẻ chưa biết thì mới dạy được họ. Ghét kẻ chưa biết thì dạy ai. Người thầy mà khinh học trò dốt thì học trò càng dốt thêm, vì sợ nên không dám hỏi.
Hào ba nói: có nghĩa là chẳng trung chính như con gái thấy đàn ông có nhiều vàng bạc mà chạy theo nên hóa ra là người bất trung chính và quên thể thống. Người đó không nên dùng. Nghe thì lạ. Nhưng ý thì rõ: người học mà chỉ chạy theo lợi, thấy vàng bạc là quên mất đường ngay, thì học bao nhiêu cũng hỏng. Học để kiếm tiền thì không sai. Nhưng học mà chỉ vì tiền, thì cái học đó không bền.
Hào bốn nói: tiêu biểu sự sống trong bóng tối của trẻ thơ mê muội, không có bậc quý nhân giúp đỡ nên chẳng có lối nào mở mang sự tối tăm của mình, nên đáng hối tiếc và xấu hổ. Đây là hào buồn nhất trong quẻ. Người muốn học mà không gặp được người chỉ dạy, thì cứ mãi ở trong tối. Không phải vì họ lười. Mà vì không có ai mở cửa cho họ. Cho nên gặp được thầy tốt là một cái phúc lớn. Và làm thầy tốt cho người khác, cũng là một việc phúc lớn.
Hào năm nói: trẻ thơ tốt. Phải dùng sự cương trực và sự thông minh để trị dân và đưa họ đến chỗ mở mang sáng suốt. Trẻ thơ tốt nghĩa là người học có lòng tốt, có căn bản tốt. Với người như vậy, thầy nên thẳng thắn, thông minh, dẫn họ đi tới chỗ sáng. Dạy người tốt thì đừng vòng vo. Cứ nói thẳng, nói rõ, họ sẽ hiểu.
Hào sáu nói: tiếp tục thẳng tay dạy trẻ quá khắt khe thì không lợi. Nên ngăn chặn sự lố lăng cám dỗ và phải kiên nhẫn, cơ hội tốt sẽ đến. Dạy dỗ mà quá khắt khe thì phản tác dụng. Trẻ sợ thì không học được. Người lớn sợ thì cũng vậy. Dạy là ngăn cái xấu, giữ cái tốt, rồi kiên nhẫn chờ. Cơ hội sẽ đến. Nhưng cơ hội đến với người đã kiên nhẫn, không đến với người nóng vội.
Lời tiên tri của sách cũng nói thẳng: muốn thực hiện công việc có tính may rủi thì không thực hiện được, sẽ đưa đến nguy hại. Về tài chính, việc bỏ tiền đầu tư sẽ đem đến thịnh vượng. Về công việc, công việc dành sẵn cho mình bây giờ không hợp với khả năng, công việc buôn bán còn rắc rối cần có người ngoài giúp sức. Về tình duyên, nên tìm người bạn mà họ không tham tiền, về hôn nhân phải tìm người cố vấn mới thành. Nghe qua thì có vẻ lẫn lộn. Nhưng ý chung thì rõ: người đang ở quẻ Mông thì chưa nên làm việc lớn. Hãy học thêm, hãy tìm người cố vấn, hãy chờ mình đủ khả năng đã.
Trong đời thường, ai cũng có lúc là quẻ Mông. Chuyển nghề mới thì mình là người mới. Làm cha mẹ lần đầu thì mình là người mới. Bắt đầu học một thứ chưa từng học thì mình là người mới. Lúc đó, điều đáng sợ nhất không phải là mình chưa biết. Mà là mình tưởng mình đã biết. Người biết mình chưa biết thì còn học được. Người tưởng mình biết rồi thì không học được nữa.
Cho nên quẻ Mông dạy một điều giản dị: chưa biết thì cứ nhận là chưa biết. Hỏi thì cứ hỏi. Sai thì cứ sửa. Tìm thầy thì tìm người bao dung. Dạy người thì dạy bằng lòng thương. Đừng xấu hổ vì mình đang ở trong tối. Tối chỉ là lúc chưa sáng. Học một ngày thì sáng một chút. Học một năm thì sáng một đoạn. Rồi sẽ có ngày mình đủ sáng để đi, và đủ sáng để soi cho người khác.
Kinh Dịch là sách cổ để tham khảo văn hóa, không phải lời phán về vận mệnh. Quẻ Mông không nói người nào sinh ra đã dốt. Nó nói ai cũng bắt đầu từ chỗ chưa biết, và con đường từ tối sang sáng là con đường của học hỏi và kiên nhẫn. Đứa trẻ hỏi hoài không phải là phiền. Nó là người đang đi trên con đường đó. Người lớn nào còn giữ được cái hỏi của đứa trẻ, người đó còn học được mãi.
🎧 Nghe bài này trong thư viện Giảng Sư