Có những người bước vào phòng, không khí tự nhiên nhẹ hẳn đi. Họ chưa nói gì nhiều. Chỉ là nụ cười của họ làm người khác dễ thở hơn.
Tôi quen một cô bán hàng ở chợ. Quầy của cô không phải rẻ nhất. Hàng cũng giống hàng người khác. Nhưng khách cứ quay lại. Có bà khách nói: "Mua ở đây vui." Chỉ vậy thôi. Vui mà người ta quay lại.
Quẻ Đoài trong Kinh Dịch nói về điều đó. Chữ Đoài nghĩa là vui vẻ, thỏa thuê. Sách xưa viết ngắn gọn: Đoài là vui. Nhưng ngay sau đó, sách dặn thêm một câu rất quan trọng. Vui mà phải chính đáng. Vui cho đúng, thì mọi việc mới hanh thông.
Vì sao phải nhấn mạnh chữ "đúng"? Vì vui có nhiều loại. Có niềm vui làm người khác nhẹ lòng. Cũng có niềm vui làm người khác khó chịu. Có người vui bằng cách chọc ghẹo, trêu chọc người yếu hơn. Có người vui bằng cách khoe khoang, hơn thua. Có người vui khi thấy người khác gặp chuyện. Những niềm vui đó không làm ai muốn ở gần. Nó chỉ làm người vui thấy mình thắng, còn người khác thấy mình thua.
Quẻ Đoài dạy rằng, làm cho người khác đẹp lòng thì người ta mới vui lòng hợp tác với mình. Việc lớn không làm một mình được. Muốn người khác cùng làm, phải làm cho họ thấy vui khi làm cùng. Nhưng làm cho người ta vui không phải bằng thủ đoạn. Không phải bằng nịnh nọt, lấy lòng, hay chiều theo mọi thứ. Mà bằng những cách đường hoàng, chính đáng.
Nghe thì dễ. Nhưng trong đời thường, ranh giới giữa "làm người khác vui" và "lấy lòng người khác" rất mỏng. Một người sếp hay khen nhân viên để nhân viên làm thêm giờ, đó là vui hay là lợi dụng? Một người bán hàng nói lời ngọt ngào để khách mua thứ mình không cần, đó là vui hay là lừa? Sách xưa đã trả lời từ lâu: vui phải chính đáng. Nghĩa là, niềm vui đó không được xây trên thiệt hại của người khác.
Có một hình ảnh đẹp trong quẻ Đoài. Sách viết: trong cương, ngoài nhu. Bên trong phải cứng rắn, giữ được nguyên tắc. Bên ngoài mềm mại, dễ gần. Người như vậy mới làm cho người khác tin. Nếu chỉ mềm mà không có cương, người ta sẽ lợi dụng. Nếu chỉ cương mà không có nhu, người ta sẽ sợ mà tránh xa.
Tôi nghĩ tới một người thầy giáo cũ. Thầy nghiêm, ai cũng biết. Nhưng học trò vẫn quý thầy. Vì thầy nghiêm trong việc học, nhưng mềm trong cách đối xử. Thầy không bao giờ làm học trò mất mặt trước lớp. Thầy chê bài làm, không chê con người. Học trò sợ thầy, nhưng cũng tin thầy. Đó là trong cương, ngoài nhu.
Quẻ Đoài còn nói một điều nữa. Vui mà theo dân, dân quên mệt. Vui mà cùng nhau vượt khó, dân quên cả chết. Nghe thì lớn lao, nhưng đưa về đời thường thì rất gần. Một gia đình cùng nhau dọn nhà, mệt nhưng vui, thì việc nặng cũng thành nhẹ. Một nhóm bạn cùng nhau làm việc thiện, vất vả nhưng vui, thì không ai kể công. Niềm vui chung làm cho việc khó trở nên dễ chịu.
Ngược lại, một nơi làm việc mà ai cũng cau có, việc nhẹ cũng thành nặng. Một gia đình mà bữa cơm nào cũng căng thẳng, cơm ngon cũng thành khó nuốt. Vui không phải là thứ trang trí. Vui là thứ làm cho đời sống vận hành được.
Nhưng vui cũng có lúc tan. Sách viết: "Đoài là vui sướng, vui rồi ly tan." Nghĩa là niềm vui nào cũng có lúc hết. Hiểu điều này để làm gì? Để đừng bám chặt vào một niềm vui mà đánh mất mình. Có người vì muốn giữ một cuộc vui mà uống quá chén, tiêu quá tay, nói quá lời. Sáng hôm sau tỉnh dậy, vui đã tan, chỉ còn lại hậu quả.
Vui cho đúng, còn có nghĩa là biết lúc nào nên vui và lúc nào nên dừng. Vui trong đám cưới, vui trong ngày lễ, đó là vui đúng lúc. Vui trong lúc người khác đang buồn, đó là vui sai lúc. Người biết vui đúng lúc là người biết nhìn xung quanh, không chỉ nhìn mình.
Tôi có một người bạn làm nghề tổ chức sự kiện. Anh nói bí quyết của nghề này không phải là làm cho mọi người cười. Mà là làm cho mọi người cảm thấy mình được trân trọng. Một bữa tiệc mà khách ra về thấy mình được nhớ tên, được hỏi han, thì bữa tiệc đó thành công. Dù món ăn chỉ bình thường. Đó là quẻ Đoài trong đời sống.
Cuối cùng, quẻ Đoài nhắc ta một điều nhỏ mà quan trọng. Vui không phải là thứ phải đi tìm ở đâu xa. Vui bắt đầu từ cách mình đối xử với người đối diện. Một câu nói nhẹ nhàng. Một nụ cười thật lòng. Một lần lắng nghe mà không ngắt lời. Những thứ đó không tốn tiền. Nhưng nó làm cho người khác muốn ở gần mình.
Bạn có nhớ lần gần nhất mình làm ai đó vui không? Không phải bằng quà cáp hay tiền bạc. Chỉ bằng cách mình nói chuyện, cách mình lắng nghe. Nếu nhớ, thì bạn đã sống theo quẻ Đoài rồi. Nếu chưa nhớ, thì hôm nay thử một lần xem. Biết đâu, người vui nhất lại chính là mình.
Kinh Dịch là sách tham khảo văn hóa của người xưa, không phải lời phán về vận mệnh. Đọc quẻ để soi lại cách mình sống với người khác, không phải để đoán trước tương lai.
🎧 Nghe bài này trong thư viện Giảng Sư