Có một ông cụ ở xóm tôi, năm nay đã ngoài tám mươi. Sáng nào ông cũng dậy từ năm giờ, đi bộ một vòng quanh khu phố, rồi về tưới cây, pha trà. Người ta hỏi ông bí quyết sống khỏe. Ông cười: "Có gì đâu. Ngày nào cũng làm vậy thôi."
Câu trả lời nghe đơn giản tới mức người ta tưởng ông giấu bí quyết. Nhưng thật ra đó chính là bí quyết. Làm đều, làm mỗi ngày, làm không ngừng. Không phải một lần làm thật nhiều, rồi nghỉ thật lâu.
Quẻ Càn trong Kinh Dịch nói về điều đó. Càn là quẻ đầu tiên trong sáu mươi bốn quẻ. Trên là trời, dưới cũng là trời. Mạnh mẽ, cứng cỏi, không ngừng vận động. Sách xưa viết: Trời vận hành mạnh mẽ không ngừng, người quân tử cũng tự mình cố gắng, không ngừng nghỉ.
Chữ "không ngừng" ở đây quan trọng lắm. Nó không có nghĩa là làm việc tới kiệt sức. Nó có nghĩa là không bỏ cuộc. Ngày nào cũng tiến một chút. Như trời, ngày nào mặt trời cũng mọc, cũng lặn, cũng quay vòng. Không có ngày nào trời "nghỉ".
Chúng ta hay hiểu sai chữ mạnh. Mạnh là phải làm được việc lớn. Mạnh là phải hơn người khác. Mạnh là phải gồng lên, chịu đựng, không than thở. Nhưng quẻ Càn dạy một kiểu mạnh khác. Mạnh là bền. Mạnh là mỗi ngày làm đúng việc của mình, dù không ai nhìn thấy, dù không ai khen.
Tôi nghĩ tới một người bạn làm nghề thợ mộc. Anh nói nghề của anh không có gì ghê gớm. Chỉ là mỗi ngày đều đặn, cưa, bào, đóng, kiểm tra. Có những ngày làm một cái tủ mất cả tuần. Khách hỏi sao lâu vậy. Anh bảo: "Làm nhanh thì cũng được. Nhưng làm nhanh thì tủ mau hỏng. Tôi làm chậm, tủ bền, khách dùng mười năm không sao." Anh không nổi tiếng. Nhưng khách quen của anh thì nhiều, và toàn khách giới thiệu khách. Đó là kiểu mạnh của quẻ Càn.
Quẻ Càn cũng nói về gốc rễ. Sách viết: Càn là cội gốc của muôn loài. Làm cho vạn vật sinh sôi, tốt tươi. Nghĩa là sức mạnh thật sự không phải là thứ phô ra ngoài. Nó là cái gốc. Cây có gốc sâu thì mới đứng vững khi gió lớn. Người có gốc vững thì mới không ngã khi gặp chuyện.
Gốc vững là gì? Là thói quen tốt. Là kỷ luật nhỏ mỗi ngày. Là làm việc có trách nhiệm, dù việc đó nhỏ. Là giữ lời hứa, dù lời hứa đó không ai nhắc. Những thứ đó không ai thấy, không ai khen. Nhưng khi khó khăn tới, chính những thứ đó cứu mình.
Có một sai lầm mà nhiều người trẻ hay mắc. Đó là muốn mạnh ngay lập tức. Muốn học một kỹ năng trong một tháng. Muốn giàu trong một năm. Muốn giỏi trong một khóa học. Khi không được như ý, họ nản, họ bỏ, họ đổi sang thứ khác. Rồi lại muốn nhanh, lại nản, lại bỏ. Cứ vậy mà hết năm này qua năm khác, vẫn chưa giỏi thứ gì.
Quẻ Càn nhắc rằng, trời không vội. Mặt trời không mọc nhanh hơn vì ai đó đang chờ. Mùa màng không chín sớm hơn vì ai đó đang đói. Mọi thứ đều có thời gian của nó. Người hiểu điều này sẽ không sốt ruột. Họ cứ làm, cứ tiến, cứ bền bỉ. Rồi một ngày nhìn lại, họ đã đi rất xa.
Tôi có một người chị học tiếng Anh. Chị học mỗi ngày ba mươi phút, không hơn, không kém. Có ngày bận, chị học lúc mười một giờ đêm, chỉ đủ ba mươi phút rồi ngủ. Bạn bè cười chị học ít quá. Nhưng sau hai năm, chị là người duy nhất trong nhóm nói được tiếng Anh trôi chảy. Chị bảo: "Tôi không giỏi. Tôi chỉ không nghỉ ngày nào."
Đó là tinh thần tự mình cố gắng, không ngừng nghỉ. Không phải cố gắng một lần thật lớn. Mà là cố gắng mỗi ngày, dù nhỏ.
Nhưng cũng cần nói rõ một điều. Bền bỉ không có nghĩa là cố chấp. Trời vận hành có lúc mưa, lúc nắng, lúc gió, lúc lặng. Người quân tử cũng vậy. Có lúc tiến, có lúc lùi, có lúc làm, có lúc nghỉ. Bền bỉ là không bỏ cuộc, không phải là không bao giờ nghỉ. Nghỉ để lấy sức, rồi làm tiếp, đó cũng là bền bỉ.
Quẻ Càn còn dạy về trách nhiệm. Người mạnh là người gánh được việc của mình. Không đổ lỗi. Không chờ người khác làm thay. Không than thân trách phận. Gánh được việc nhỏ thì mới gánh được việc lớn. Người không gánh nổi việc của chính mình thì không thể gánh việc của ai khác.
Trong gia đình, người mạnh là người dậy sớm lo cho cả nhà, không cần ai nhắc. Trong công việc, người mạnh là người nhận việc khó, làm cho xong, không đùn đẩy. Trong bạn bè, người mạnh là người giữ lời, có mặt khi bạn cần, không biến mất khi khó khăn tới.
Bạn có đang bền bỉ với điều gì không? Một thói quen tốt, một công việc, một lời hứa với chính mình? Nếu có, hãy giữ nó. Đừng vì một ngày mệt mà bỏ. Đừng vì không ai khen mà ngừng. Trời không ngừng vận hành vì không ai nhìn lên. Bạn cũng vậy.
Và nếu bạn đang cảm thấy mình yếu, mình chưa đủ mạnh, thì hãy nhớ: Càn là quẻ đầu tiên, nhưng không ai sinh ra đã là Càn. Mạnh là thứ mình luyện mỗi ngày. Bắt đầu từ hôm nay, từ một việc nhỏ, làm cho trọn. Rồi mai làm tiếp. Cứ vậy mà đi.
Kinh Dịch là sách tham khảo văn hóa của người xưa, không phải lời phán về vận mệnh. Đọc quẻ để soi lại cách mình sống mỗi ngày, không phải để đoán trước tương lai.
🎧 Nghe bài này trong thư viện Giảng Sư