Chị hàng xóm nhà tôi hay đi làm từ thiện. Mỗi lần đi, chị chụp ảnh, đăng lên mạng, viết dòng trạng thái dài kể mình đã giúp bao nhiêu người, đã bỏ ra bao nhiêu tiền. Người ta khen chị tốt, chị vui. Nhưng cũng có người xì xào: "Làm phước mà khoe như vậy, còn phước không?" Câu hỏi đó nghe có vẻ khó chịu, nhưng đáng để suy nghĩ.
Tôi không nói chị hàng xóm làm sai. Giúp người là tốt, dù có khoe hay không. Nhưng câu hỏi đặt ra là: khi ta làm việc thiện mà lòng cứ mong người khác biết, mong người khác khen, thì cái phước đó còn lại bao nhiêu? Và quan trọng hơn, lòng mình lúc đó đang ở đâu?
Trong Phật Học Tinh Hoa có nhắc đến hạnh bố thí ba la mật, và trong đó có nói đến cách bố thí "trụ tướng", tức là bố thí mà còn dính mắc vào hình tướng: dính vào người cho, người nhận, và vật cho. Nghĩa là lúc cho, trong đầu mình vẫn còn đầy đủ ba thứ: "tôi là người cho", "đây là người nhận", "đây là món đồ tôi cho". Còn dính như vậy thì việc cho chưa trọn vẹn. Bố thí ba la mật là cho mà không dính, cho rồi buông, không giữ lại trong lòng.
Nghe thì cao xa, nhưng thực ra rất gần gũi. Có hai người cùng cho một người ăn xin mười nghìn đồng. Người thứ nhất cho xong đi luôn, không nhớ nữa. Người thứ hai cho xong, về nhà kể với vợ, kể với bạn, đăng lên mạng, chờ người ta khen. Mười nghìn đồng thì giống nhau, nhưng cái tâm thì khác nhau. Người thứ nhất cho bằng lòng thương. Người thứ hai cho bằng lòng thương cộng thêm một phần muốn được khen. Phần muốn được khen đó không làm cho việc cho trở thành xấu, nhưng nó làm cho việc cho trở nên nhỏ lại. Vì sao? Vì phước lớn hay nhỏ không nằm ở số tiền, mà nằm ở cái tâm lúc cho.
Có một hình ảnh hay: làm phước như thắp đèn. Đèn thắp lên để soi đường cho người khác, đó là phước. Nhưng nếu ta thắp đèn chỉ để người ta thấy mình đang cầm đèn, thì đèn vẫn sáng, người khác vẫn nhờ ánh sáng đó, nhưng lòng mình thì đang bận nhìn vào mắt người ta, chứ không nhìn vào con đường. Phước vẫn có, nhưng mỏng đi, vì một phần năng lượng đã dồn vào chuyện được khen.
Vậy có nên khoe việc thiện không? Câu trả lời không phải là không bao giờ. Có những lúc việc kể ra giúp lan tỏa, khiến người khác cũng muốn làm theo. Một bài đăng về chuyến từ thiện có thể khiến mười người khác cùng góp sức. Đó cũng là phước. Nhưng ranh giới nằm ở chỗ: ta kể để lan tỏa, hay ta kể để được khen? Chỉ có lòng mình mới biết. Và lòng mình thì không giấu được lâu. Kể một lần để lan tỏa thì nhẹ. Kể mãi, kể hoài, nhắc đi nhắc lại, thì nặng. Lúc đó, việc thiện đã thành cái cớ để khoe mình.
Người làm phước giỏi nhất mà tôi biết là một bà cụ trong xóm. Bà hay nấu cháo phát cho người nghèo vào rằm. Bà làm lặng lẽ, không chụp ảnh, không kể ai. Có lần tôi hỏi sao bà không nói cho người ta biết, bà cười: "Cho thì cho, nói làm gì. Người ta ăn no là được rồi". Bà không biết chữ bố thí ba la mật là gì, nhưng bà sống đúng như vậy. Cho rồi buông. Phước của bà không ai đo được, nhưng ai nhìn bà cũng thấy lòng bà nhẹ, mặt bà hiền.
Cho nên, làm phước mà khoe, phước vẫn có, nhưng còn lại bao nhiêu thì tùy vào lòng mình. Nếu khoe để lan tỏa, phước còn nguyên, lại thêm phước. Nếu khoe để được khen, phước vơi đi một phần, vì ta đã lấy mất một phần phước để đổi lấy lời khen. Lời khen thì mau hết, mà phước thì nên để dành. Làm việc thiện rồi buông xuống, đó mới là cách giữ phước trọn vẹn nhất.
🎧 Nghe bài này trong thư viện Giảng Sư