Có một câu mà người Việt mình hay nói: "Uống nước nhớ nguồn". Câu đó ngắn gọn, mà chứa cả một triết lý về nhân quả. Người uống nước mà nhớ đến nguồn, là người biết ơn. Người biết ơn thì sống khác, và đời của họ cũng khác.
Tôi nhớ có một anh chạy xe ôm ở đầu hẻm. Hồi anh mới lên thành phố, không tiền, không quen ai, có một bà cụ bán cơm cho anh ăn chịu cả tháng trời, không đòi tiền. Sau này anh có tiền, anh vẫn ghé quán bà cụ ăn cơm, vẫn chào bà bằng hai tiếng "má ơi". Có người hỏi anh sao không ăn chỗ ngon hơn, anh cười: "Ăn ở đâu cũng no, nhưng ăn ở đây thì nhớ". Cái nhớ đó là lòng biết ơn. Và lòng biết ơn đó làm cho anh sống tử tế, vì anh biết mình đã từng được người ta thương.
Trong sách cổ có nhắc đến chuyện báo hiếu, chuyện uống nước nhớ nguồn. Đó không phải là chuyện lễ nghi suông, mà là chuyện nhân quả. Người nhận ơn mà biết trả ơn, là đang gieo một hạt tốt. Hạt đó nảy mầm thành lòng tin, thành mối quan hệ bền chặt, thành phước cho chính mình. Người nhận ơn mà quên ơn, thậm chí quay lại hại người đã giúp mình, là đang gieo một hạt xấu. Hạt đó nảy mầm thành sự mất lòng tin, thành tiếng xấu, thành cái quả đắng mà chính mình phải gánh.
Có người hỏi: "Trả ơn thì trả bằng gì? Người ta giúp mình lúc khó khăn, giờ mình giàu rồi, trả bao nhiêu mới đủ?" Câu trả lời là: ơn không đo bằng tiền. Trả ơn không phải là trả đúng số tiền người ta đã cho. Trả ơn là nhớ, là sống tử tế, là khi người ta cần thì mình có mặt. Có khi chỉ một câu hỏi thăm, một lần ghé chơi, một việc giúp đỡ đúng lúc, đã là trả ơn rồi. Cái quan trọng không phải là giá trị vật chất, mà là cái tâm không quên.
Ngược lại, có một loại người đáng sợ: nhận ơn rồi quên, quên rồi còn nói xấu người đã giúp mình. Tôi từng chứng kiến một người được bạn giúp đỡ lúc thất nghiệp, bạn cho mượn tiền, giới thiệu việc làm. Vài năm sau, người đó thành công, quay lại nói bạn mình "chẳng giúp được gì". Bạn nghe được, đau lắm, nhưng không nói gì. Người đó tưởng mình khôn, tưởng mình đã qua mặt được. Nhưng thực ra, cái nhân vô ơn đó đã gieo xuống rồi. Người xung quanh nghe chuyện, ai cũng dè chừng. "Nó đối với người giúp nó còn như vậy, thì đối với mình sẽ ra sao?" Một lần vô ơn, mất đi rất nhiều lòng tin, mà lòng tin thì khó lấy lại.
Lòng biết ơn còn có một tác dụng nữa, ít ai để ý: nó làm cho tâm mình nhẹ. Người hay biết ơn thì hay vui. Vì họ nhìn đâu cũng thấy điều tốt: có cơm ăn, có nhà ở, có người thương. Người vô ơn thì hay khổ. Vì họ nhìn đâu cũng thấy thiếu: người ta giúp ít quá, đời bất công quá, mình xứng đáng hơn thế. Cùng một hoàn cảnh, người biết ơn thấy đủ, người vô ơn thấy thiếu. Cái đủ hay thiếu đó không nằm ở hoàn cảnh, mà nằm ở lòng mình.
Cho nên, trả ơn không chỉ là việc làm cho người khác, mà còn là việc làm cho chính mình. Mỗi lần nhớ ơn, ta đang gieo một hạt tốt vào lòng mình. Mỗi lần trả ơn, ta đang tưới cho hạt đó lớn lên. Và hạt đó sẽ trổ quả: thành những mối quan hệ bền, thành lòng tin của người khác, thành sự bình an trong tâm mình. Uống nước nhớ nguồn. Nhớ nguồn thì nước mới ngọt. Quên nguồn thì nước cũng đắng.
Hãy bắt đầu từ những ơn nhỏ nhất: ơn cha mẹ nuôi mình khôn lớn, ơn thầy cô dạy mình nên người, ơn bạn bè chìa tay lúc mình khó khăn. Nhớ ơn không tốn tiền, chỉ tốn một chút lòng thành. Nhưng chính chút lòng thành đó làm nên một đời sống tử tế.
🎧 Nghe bài này trong thư viện Giảng Sư