Có một người đàn ông tôi quen, làm ăn thất bại ba lần. Lần nào gặp tôi, anh cũng than: "Số tôi nó vậy, sinh ra đã khổ, làm gì cũng không nên". Anh than nhiều đến mức tôi bắt đầu tin là anh khổ thật. Nhưng rồi tôi nhìn kỹ: lần thất bại thứ nhất, anh vay tiền làm ăn mà không tìm hiểu kỹ. Lần thứ hai, anh tin bạn mà không kiểm chứng. Lần thứ ba, anh bỏ việc giữa chừng vì chán. Ba lần đó, không lần nào là do số phận, mà đều do những quyết định của chính anh.
Nhiều người trong chúng ta hay đổ lỗi cho số phận. Làm ăn thua lỗ thì bảo số mình không giàu. Gia đình không hạnh phúc thì bảo số mình lận đận. Con cái hư thì bảo số mình khổ. Đổ lỗi cho số phận thì nhẹ lòng, vì mình không phải chịu trách nhiệm. Nhưng nhẹ lòng như vậy thì có ích gì, nếu đời mình vẫn khổ như cũ?
Trong Ngữ Lục của Hòa thượng Tuyên Hóa có nhắc đi nhắc lại một điều: mình phải hiểu nhân quả, chớ lầm lẫn trong quá trình gieo nhân, gặt quả. Nghĩa là nhân quả không phải là số phận đã định sẵn, mà là quá trình: gieo nhân nào, gặt quả đó. Hiểu được điều đó, ta sẽ thôi đổ lỗi, và bắt đầu nhìn lại tay mình đang gieo hạt gì.
Số phận, nếu có, thì chỉ là hạt giống cũ đã gieo từ trước. Nhưng hạt giống cũ không quyết định hết cả cánh đồng. Người nông dân có mảnh đất xấu, vẫn có thể cải tạo đất, vẫn có thể gieo giống tốt, vẫn có thể chăm sóc cẩn thận để có mùa bội thu. Đất xấu là điều kiện, không phải là kết luận. Cũng vậy, hoàn cảnh sinh ra là điều kiện, không phải là kết luận. Người sinh ra trong gia đình nghèo, vẫn có thể học hành, làm ăn, sống tử tế để đổi đời. Người sinh ra trong gia đình giàu, nếu sống buông thả, vẫn có thể trắng tay. Hoàn cảnh là hạt cũ, còn tay mình gieo hạt mới mỗi ngày.
Có một câu chuyện hay: hai người cùng bị mất việc trong một ngày. Người thứ nhất về nhà than thân trách phận, nằm dài cả tháng, bảo đời mình hết rồi. Người thứ hai về nhà, buồn một đêm, sáng hôm sau đi tìm việc mới, vừa tìm vừa học thêm nghề. Sáu tháng sau, người thứ hai có việc làm tốt hơn trước. Người thứ nhất vẫn nằm đó, vẫn than. Cùng một hoàn cảnh, hai kết quả khác nhau. Khác nhau ở chỗ nào? Khác nhau ở cái nhân gieo xuống sau biến cố đó. Một người gieo hạt buông xuôi, một người gieo hạt cố gắng. Quả trổ ra khác nhau là điều đương nhiên.
Đổ lỗi cho số phận còn có một cái hại nữa: nó làm cho ta ngừng cố gắng. Khi ta tin rằng mọi thứ đã định sẵn, ta sẽ không sửa, không học, không đổi. Ta sẽ sống như một chiếc lá trôi theo nước, đi đâu thì đi. Nhưng nhân quả dạy ngược lại: ta không phải là chiếc lá, ta là người gieo hạt. Mỗi ngày, ta gieo hàng trăm hạt bằng suy nghĩ, lời nói, hành động. Hạt nào cũng sẽ trổ quả. Cho nên, thay vì hỏi "số mình sao khổ thế", hãy hỏi "hôm nay mình đã gieo hạt gì?"
Tôi không nói rằng đổi đời là dễ. Có những hoàn cảnh rất khó, có những nghiệp cũ rất nặng, có những lúc cố gắng mãi mà vẫn chưa thấy kết quả. Nhưng cố gắng mà chưa thấy kết quả, khác với không cố gắng. Người cố gắng thì hạt tốt đang lớn lên dưới đất, chỉ là chưa nảy mầm. Người không cố gắng thì đất cứ bỏ hoang, chẳng có gì mọc lên cả. Sớm muộn gì, người gieo hạt tốt cũng sẽ thấy mùa. Người không gieo gì, thì mãi mãi tay trắng.
Cho nên, đừng đổ lỗi cho số phận. Số phận không nằm ở trên trời, mà nằm trong tay mình. Tay mình hôm nay gieo gì, ngày mai mình gặt đó. Hiểu được điều đó, ta sẽ thôi than, và bắt đầu gieo. Gieo một hạt tốt hôm nay, là bước đầu tiên để đổi cả một đời.
🎧 Nghe bài này trong thư viện Giảng Sư