Có một cô bán hàng ở chợ. Cô bán rau, mỗi ngày lời được vài chục ngàn. Một hôm có khách đến mua, giá món hàng một ngàn đồng, cô nói một ngàn hai, chờ khách trả một ngàn là cô bán. Nhưng trớ trêu, người khách không trả một ngàn, mà trả ba trăm. Cô nổi giận, quát tháo ầm ĩ, gây ra cuộc cãi vã ồn ào. Hôm sau, người khách đó không đến nữa. Và mấy người khách chứng kiến cũng không đến nữa. Cô mất khách, mà không biết vì sao.
Câu chuyện này có thật trong sách Bước đầu học Phật, bài về tu trong mọi hoàn cảnh. Hòa thượng Thích Thanh Từ kể lại rồi phân tích: nếu cô bán hàng không biết tu thì nổi giận quát tháo ầm ĩ, gây ra cuộc cãi vã ồn ào. Ngược lại, cô bán hàng biết tu, chỉ cần cười, nói nhẹ nhàng trả chưa tới giá, bán không được. Mọi việc êm ái, không ai thiệt thòi gì, mai kia người khách ấy còn có thể đến gian hàng này mua hàng.
Ngài viết: trước những cảnh bất như ý, chúng ta biết kềm hãm sự nóng giận, biết lựa lời ôn hòa để đáp, biết giữ thái độ bình tĩnh, là khéo tu. Ở giữa chợ, mỗi ngày sự bất như ý diễn ra liên tục, nên tu hành là điều tối cần cho người sống trong hoàn cảnh này. Vì thế người xưa nói: nhất tu thị, nhị tu sơn. Nghĩa là tu ở chợ là khó nhất, tu ở núi là khó thứ hai. Vì chợ là nơi va chạm nhiều nhất, thử thách nhiều nhất.
Nhân quả trong buôn bán, nói cho cùng, bắt đầu từ những chuyện nhỏ như vậy. Mình bán hàng có thật thà không, có cân đủ không, có nói đúng giá không, có đối xử tử tế với khách không. Mỗi hành động đó là một hạt giống. Gieo hạt thật thà, gặt được khách quen. Gieo hạt gian dối, gặt được khách một lần rồi mất.
Trong sách Bước đầu học Phật, Ngài cũng viết: chính khi buôn bán làm ăn ấy, chúng ta có ý nghĩ tốt, thốt lời nói lành, có hành động thiện, người khách hàng mến thương, khiến khách mua hàng càng lúc càng đông, việc làm ăn dễ phát đạt. Câu này nói rõ: buôn bán phát đạt không phải chỉ nhờ hàng tốt, giá rẻ. Mà nhờ người bán có ý nghĩ tốt, lời nói lành, hành động thiện. Khách hàng cảm nhận được điều đó, họ quay lại, họ giới thiệu thêm người khác.
Đức Phật dạy trong kinh Pháp Cú: ít bạn đường, nhiều tiền, người buôn tránh đường hiểm. Muốn sống, tránh thuốc độc, hãy tránh ác như vậy. Câu kệ này dùng hình ảnh người buôn đi đường. Người buôn mang nhiều tiền mà ít bạn đồng hành, thì phải tránh đường hiểm, kẻo bị cướp. Cũng vậy, người làm ăn mang nhiều của cải mà không có phước, thì phải tránh điều ác, kẻo bị nghiệp cướp mất.
Trong bài về tội và phước, Ngài dạy về tu phước ở miệng: nói chân thật để đem lại niềm tin tưởng an ổn cho người. Bất cứ ở trường hợp nào, chúng ta cũng cố gắng nói lên những lẽ thật. Luôn luôn tôn trọng và yêu chuộng lẽ thật, cho nên phát ngôn lúc nào cũng hợp với sự thật. Chân thật là nguồn gốc tin yêu nhau, do đó mọi sự mến thương được bền bỉ. Người buôn bán mà nói chân thật, khách tin, khách quay lại. Người buôn bán mà nói dối, khách mất tin, khách đi luôn.
Có người hỏi: buôn bán mà thật thà quá thì làm sao có lời? Người ta bán một, mình bán một, làm sao cạnh tranh? Câu trả lời là: lời ít nhưng bền, hơn lời nhiều mà ngắn. Người gian dối lời nhanh, nhưng khách chỉ đến một lần. Người thật thà lời chậm, nhưng khách đến cả đời. Tính ra, người thật thà lời nhiều hơn. Chỉ là lời đến chậm hơn thôi.
Nhân quả trong buôn bán cũng giống như nhân quả trong mọi việc khác. Gieo nhân nào, gặt quả nấy. Gieo nhân thật thà, gặt quả tin cậy. Gieo nhân gian dối, gặt quả mất mát. Gieo nhân nóng giận, gặt quả mất khách. Gieo nhân ôn hòa, gặt quả khách đông.
Cô bán rau trong câu chuyện đầu bài, sau khi nghe giảng, đã đổi cách bán. Khách trả giá thấp, cô chỉ cười, nói nhẹ nhàng: trả chưa tới giá, bán không được. Không quát, không mắng, không khó chịu. Một thời gian sau, khách quay lại đông hơn. Cô nói: tôi không ngờ tu lại đơn giản vậy. Tu không phải là bỏ chợ lên chùa. Tu là ở ngay trong chợ, ngay trong lúc bán hàng, ngay trong lúc khách trả giá.
Cho nên, nhân quả trong buôn bán làm ăn không phải là chuyện xa xôi. Nó nằm ngay trong từng lần cân hàng, từng câu nói với khách, từng cơn giận mình có kềm được hay không. Buôn bán có đạo, thì làm ăn sẽ bền. Buôn bán không đạo, thì có lời hôm nay, cũng mất ngày mai.
🎧 Nghe bài này trong thư viện Giảng Sư