Có một câu mình nghe hoài trong đời sống: tại nó chọc tôi, tại hoàn cảnh xô đẩy, tại số tôi khổ. Nghe thì có lý. Ai chọc thì mình mới giận. Hoàn cảnh khó thì mình mới làm bậy. Số khổ thì mình mới khổ. Nhưng nếu ngẫm kỹ, câu nói đó có một chỗ hở. Nó đổ hết trách nhiệm cho người khác, cho hoàn cảnh, cho số phận. Còn mình thì vô can.
Kinh Pháp Cú có một câu kệ ngắn, nói thẳng vào chỗ hở đó: tự mình, điều ác làm, tự mình làm nhiễm ô; tự mình, ác không làm, tự mình làm thanh tịnh. Tịnh, không tịnh tự mình, không ai thanh tịnh ai. Nghĩa là: điều ác do chính mình làm, thì chính mình làm cho mình nhiễm ô. Điều ác mình không làm, thì chính mình làm cho mình thanh tịnh. Sạch hay không sạch, là ở mình. Không ai làm sạch giùm mình được. Cũng không ai làm dơ mình được, nếu mình không cho phép.
Hãy nhìn một ví dụ rất thường. Hai người cùng bị sếp mắng. Người thứ nhất về nhà, đập đồ, chửi vợ con, rồi bảo tại sếp. Người thứ hai về nhà, im lặng một lúc, rồi đi nấu cơm cho gia đình. Cùng một hoàn cảnh, cùng một cái mắng, nhưng hai người xử sự khác nhau. Vậy cái làm cho người thứ nhất nổi giận, có phải là sếp không? Hay là chính cái tâm của người đó? Sếp chỉ là cái cớ. Cái giận vốn đã nằm sẵn trong người đó rồi. Sếp mắng chỉ là cái que châm lửa. Lửa thì đã có sẵn trong nhà.
Cho nên, đổ lỗi cho người khác thì dễ, mà không sửa được gì. Mình mắng người ta, rồi bảo tại người ta chọc mình. Nhưng người ta chỉ nói một câu, còn cái giận bùng lên trong mình, là của mình. Người ta không thể nhét giận vào trong mình, nếu trong mình không có sẵn giận. Giống như nước đục trong ly. Ai khuấy thì nước đục lên. Nhưng nước vốn đã đục sẵn rồi. Người khuấy chỉ làm cho cái đục đó hiện ra. Muốn nước trong, phải lọc nước, chứ không phải cấm người ta khuấy.
Kinh còn dạy thêm một câu nữa, đi liền ngay sau đó: dầu lợi người bao nhiêu, chớ quên phần tư lợi. Biết rõ phần tư lợi, nên lo phần tư lợi. Nghĩa là: dù mình giúp người ta nhiều đến đâu, cũng đừng quên phần tốt của chính mình. Biết rõ điều tốt cho mình là gì, thì lo làm điều tốt đó. Có người cả đời lo cho người khác, mà quên mất mình. Lo cho chồng, cho con, cho cha mẹ, cho thiên hạ, mà không lo cho cái tâm của mình. Đến lúc tâm mình đầy giận, đầy tham, đầy buồn, thì mình giúp ai được nữa?
Tự mình làm thanh tịnh, bắt đầu từ những việc nhỏ. Hôm nay, có ai làm mình giận, mình nhận: cái giận này là của mình. Mình không đổ cho người ta. Mình tự hỏi: sao mình giận? Vì mình muốn người ta phải theo ý mình? Vì mình sợ mất mặt? Hỏi xong, cái giận nó bớt đi một nửa. Vì khi mình thấy rõ cái giận là của mình, thì mình mới có quyền quyết định với nó. Còn khi mình tưởng giận là do người ta, thì mình phải đợi người ta thay đổi. Mà người ta thay đổi hay không, mình đâu quyết được.
Cuối cùng, đây là một tin mừng. Nếu điều ác là do mình làm, thì điều lành cũng do mình làm được. Nếu sự nhiễm ô là tự mình, thì sự thanh tịnh cũng tự mình. Không ai có thể làm dơ mình, nếu mình không cho phép. Không ai có thể làm sạch mình, nếu mình không tự làm. Quyền đó nằm trong tay mình. Từ hôm nay, mỗi khi định đổ lỗi cho ai, hãy dừng lại một chút. Hỏi mình: phần của mình trong chuyện này là gì? Trả lời được câu đó, là mình đã bắt đầu làm thanh tịnh cho chính mình.
🎧 Nghe bài này trong thư viện Giảng Sư