Sáng sớm ngày giỗ, sân nhà đã rộn ràng. Người thì bắt gà, người thì đun nước sôi, con dao liếc qua liếc lại trên thớt. Mâm cỗ phải đầy, phải có thịt, có cá, có gà luộc nguyên con thì mới gọi là có hiếu. Ai cũng nghĩ vậy. Cả năm mới có một ngày giỗ, tiếc gì mấy con gà.
Nhưng có bao giờ mình dừng lại một chút mà hỏi: tổ tiên có vui khi nhìn mâm cỗ ấy không? Ông bà lúc sống thương con thương cháu, đến con gà trong vườn còn không nỡ giết thịt. Giờ con cháu vì nhớ ông bà mà giết bao nhiêu sinh mạng, rồi đặt lên bàn thờ, khấn rằng xin ông bà phù hộ. Lòng thì hiếu, mà việc làm lại đi ngược với lòng hiếu ấy.
Trong kho sách cổ có dạy rất rõ về năm giới mà người Phật tử giữ. Năm giới ấy là: không sát sinh, không trộm đạo, không tà dâm, không nói dối, không uống rượu. Giới đầu tiên, cũng là giới căn bản nhất, chính là không sát sinh. Không phải vì Phật cấm cho khó, mà vì mạng sống của con vật nào cũng quý như mạng sống của mình. Mình sợ đau, sợ chết, thì con gà, con cá cũng sợ đau, sợ chết như vậy.
Có sách lại dạy ngắn gọn mà thấm: không sát sinh là từ bi, không giết hại, không làm náo loạn, thì được khỏe mạnh, sống lâu. Câu này nghe qua tưởng chỉ nói về mình, nhưng nghĩ kỹ sẽ thấy nó nói về cả nhà. Người giữ được lòng từ bi thì nhà cửa mới yên. Người quen tay giết chóc vì một mâm cỗ thì lòng mình cũng dần chai đi, thấy máu me là chuyện thường, thấy sinh mạng là chuyện nhỏ.
Nhiều người sẽ nói: cúng giỗ là phong tục, không giết thì lấy gì mà cúng? Thật ra tổ tiên không ăn được mâm cỗ. Cái tổ tiên nhận được là tấm lòng của con cháu. Mâm cỗ đầy thịt mà lòng con cháu bận rộn, cãi nhau, vội vàng, thì cũng chỉ là một bữa ăn. Còn mâm cơm chay thanh đạm, nấu bằng cả sự thành kính, cả nhà quây quần nhớ về ông bà, thì đó mới là cúng giỗ đúng nghĩa.
Ngày giỗ cũng là dịp để cả nhà ngồi lại với nhau. Thay vì cả buổi sáng tất bật giết mổ, mình có thể nấu một mâm cơm chay ngon, thắp một nén hương, kể cho con cháu nghe ông bà ngày xưa sống ra sao, dạy con cháu điều gì. Đứa trẻ nghe chuyện ông bà, nó nhớ ông bà bằng tình thương. Đứa trẻ nhìn thấy cảnh giết mổ từ sáng, nó nhớ ngày giỗ bằng máu và tiếng kêu. Hai thứ ký ức ấy khác nhau một trời một vực.
Có người lo rằng làm chay thì họ hàng chê cười, bảo keo kiệt, bảo không có hiếu. Nhưng hiếu không đo bằng số món trên mâm. Hiếu đo bằng lòng mình có thật sự nghĩ cho ông bà hay không. Ông bà lúc sống chỉ mong con cháu hòa thuận, sống lương thiện. Con cháu sống lương thiện, không sát sinh vì một bữa cúng, đó mới là món quà lớn nhất dâng lên tổ tiên.
Sách Liễu Phàm Tứ Huấn có kể về cách sửa lỗi: hôm trước phạm lỗi sát sinh, hôm sau giữ giới không sát sinh nữa; hôm trước nóng giận mắng chửi, hôm nay giữ miệng lại. Sửa lỗi không cần làm việc gì lớn lao. Nó bắt đầu từ một ngày giỗ. Năm nay mình thử làm khác đi một chút: mâm cỗ chay, lòng thành thật. Nếu làm được một lần, năm sau sẽ làm được nữa. Dần dần thành nếp nhà.
Nhân quả không phải chuyện xa xôi. Gieo nhân nào thì gặt quả ấy. Giết mổ để cúng giỗ là gieo một nhân sát sinh ngay trong ngày tưởng nhớ tổ tiên. Còn cúng bằng lòng thành, bằng bữa cơm chay, bằng việc thiện làm nhân danh ông bà, là gieo một nhân lành. Quả của nó không phải là ông bà hiện về cho tiền cho của, mà là con cháu trong nhà sống hiền, sống lành, nhớ về nguồn cội bằng tình thương chứ không bằng máu.
Ngày giỗ năm nay, trước khi cầm dao, mình hãy dừng lại một nhịp. Hỏi lòng mình: ông bà muốn thấy gì trên bàn thờ? Một mâm cỗ đầy thịt, hay một gia đình hòa thuận, con cháu biết thương sinh mạng? Câu trả lời ấy, ai cũng có sẵn trong lòng. Chỉ cần mình dám nghe theo nó một lần.
🎧 Nghe bài này trong thư viện Giảng Sư