Anh Tuấn làm quản đốc một xưởng may. Anh hay la mắng công nhân đi muộn, la rất to, trước mặt cả xưởng. Có hôm anh mắng một cô công nhân trẻ đến phát khóc, vì cô đi muộn mười phút. Chiều hôm đó, người ta thấy anh cũng đi muộn một cuộc họp với giám đốc, mà không ai dám nói gì. Cô công nhân trẻ thì thầm với bạn: ổng bảo mình phải đúng giờ, mà ổng thì có đúng giờ đâu.
Chuyện ấy không chỉ có ở xưởng may. Trong nhà cũng vậy. Cha mẹ cấm con nói dối, nhưng cha mẹ lại nói dối con khi có điện thoại gọi tới mà không muốn nghe. Cha mẹ cấm con chửi thề, nhưng lúc kẹt xe cha mẹ chửi thề to hơn ai hết. Con cái nhìn thấy hết. Trẻ con không nghe lời người lớn nói, trẻ con nhìn việc người lớn làm.
Kinh Pháp Cú có một câu dạy về chuyện này, ngắn gọn mà thấm. Người trí tuệ, bản thân vững chãi, tự chủ được mình, hoàn thiện mình một cách chân chánh. Xong rồi mới đi giáo hóa người khác. Sống trong gương mẫu, thế gian nể vì.
Dạy người khác mà bản thân mình chưa sửa, thì lời dạy ấy nhẹ như gió. Người ta nghe tai này, lọt tai kia. Không phải vì người ta cứng đầu, mà vì người ta thấy rõ: người dạy còn chưa làm được, thì mình làm sao phải nghe. Lời nói hay đến mấy mà việc làm trái ngược, thì lời nói ấy mất hết sức nặng.
Ngược lại, người không cần nói nhiều mà sống đúng, thì tự nhiên người khác nhìn theo. Ông cụ trong xóm không bao giờ dạy ai điều gì, nhưng ông dậy sớm, quét sân, tưới cây, đối xử với vợ nhẹ nhàng, chưa bao giờ thấy ông to tiếng với ai. Cả xóm kính ông, không phải vì ông nói hay, mà vì ông sống hay. Con cháu trong nhà ông cũng ngoan, cũng hiền, không cần ai phải la mắng nhiều.
Muốn con không nói dối, trước hết mình đừng nói dối trước mặt con. Muốn con chăm học, trước hết mình đừng nằm xem điện thoại cả buổi tối rồi bắt con ngồi vào bàn học. Muốn nhân viên đúng giờ, trước hết mình phải là người đúng giờ nhất. Muốn vợ chồng hòa thuận, trước hết mình phải là người nói lời nhẹ nhàng trước. Những điều ấy nghe thì đơn giản, nhưng làm được mới là khó.
Khó ở chỗ nào? Khó ở chỗ sửa mình không có ai khen, không có ai vỗ tay. Dạy người khác thì oai, đứng trên bục giảng, người ta phải nghe. Sửa mình thì lặng lẽ, không ai biết, không ai khen. Nhưng chính cái lặng lẽ ấy mới là gốc. Gốc vững thì cây mới vững. Mình vững thì lời mình mới có sức.
Có người bảo: tôi còn nhiều lỗi lắm, vậy tôi không được dạy con tôi sao? Không phải vậy. Không ai đợi đến lúc hoàn hảo mới được dạy người khác. Sửa mình là việc cả đời, dạy người cũng là việc cả đời, hai việc ấy đi song song với nhau. Điều quan trọng là mình phải thành thật với lỗi của mình. Mình sai thì nhận sai trước mặt con. Mình nóng giận vô cớ thì xin lỗi con. Đứa trẻ thấy cha mẹ dám nhận lỗi, nó học được một bài học còn lớn hơn cả trăm lời dạy dỗ: người ta có thể sai, và người ta có thể sửa.
Anh Tuấn sau chuyện cô công nhân khóc đã thay đổi một chút. Anh không la mắng to nữa. Anh bắt đầu đến sớm hơn mọi người. Có hôm anh đi muộn, anh tự phạt mình bằng cách mời cả tổ uống nước. Công nhân trong xưởng bảo nhau: ông Tuấn dạo này khác rồi. Không ai bảo ai, nhưng người ta đi làm đúng giờ hơn. Không phải vì sợ bị mắng, mà vì thấy người đứng đầu cũng giữ đúng giờ như mình.
Dạy bằng gương sống còn có một sức mạnh nữa: nó không gây ra sự chống đối. Lời răn dạy nhiều khi làm người nghe khó chịu, cảm thấy bị xét nét. Nhưng gương sống thì không ai khó chịu cả. Người ta nhìn thấy, người ta tự so sánh, người ta tự thay đổi. Thay đổi tự nguyện thì bền hơn thay đổi vì bị ép buộc rất nhiều.
Cho nên, nếu hôm nay mình muốn ai đó thay đổi — con mình, vợ mình, chồng mình, nhân viên của mình — thì hãy bắt đầu bằng một câu hỏi: mình đã thay đổi chưa? Mình đã làm được điều mình muốn người ta làm chưa? Nếu chưa, thì sửa mình trước. Sửa được một phần, dạy được một phần. Sửa được nhiều, dạy được nhiều.
Người trí không vội dạy người. Người trí lo dạy mình trước. Mình vững chãi rồi, lời mình tự nhiên có trọng lượng. Mình sống gương mẫu rồi, người khác tự nhiên nể vì. Không cần phải la hét, không cần phải ra lệnh. Chỉ cần sống đúng, sống thật, sống đều đặn mỗi ngày. Đó là cách dạy bền nhất, sâu nhất, và cũng là cách gieo nhân lành chắc chắn nhất cho cả nhà, cả xưởng, cả những người xung quanh mình.
🎧 Nghe bài này trong thư viện Giảng Sư