Người ta hay nói: đời cha ăn mặn, đời con khát nước.
Câu nói nghe quen tai lắm. Trong xóm có nhà kia, ông cha làm ăn gian dối, cân thiếu, trộn hàng kém chất lượng bán cho người ta. Giàu lên nhanh thật. Nhưng rồi con cái trong nhà lận đận đủ đường. Đứa thì làm ăn thất bát, đứa thì ốm đau liên miên, gia đình lúc nào cũng lục đục. Người ngoài nhìn vào, lắc đầu: thấy chưa, nghiệp của cha, con phải gánh.
Nghe thì có lý. Nhưng hiểu như vậy, có đúng không?
Nếu hiểu rằng cha làm ác, con phải trả nợ thay cha, thì oan cho đứa con quá. Nó có làm gì đâu. Nó sinh ra trong nhà đó, nó đâu có chọn được. Còn nếu hiểu rằng không liên quan gì hết, cha làm cha chịu, con làm con chịu, thì cũng chưa đủ. Vì rõ ràng con cái sống trong nhà đó, hít thở bầu không khí đó, học cách sống đó mỗi ngày.
Sách Phật Học Tinh Hoa của Nguyễn Duy Cần nói một ý rất rõ. Mỗi người có hai phần nghiệp. Một phần là tự nghiệp, là nghiệp của riêng mình gây ra, mình phải gánh chịu. Một phần là cộng nghiệp, là nghiệp chung của tất cả những người cùng sống chung trong một hoàn cảnh, một gia đình, một xã hội với mình, mình cũng phải gánh lấy nữa.
Sách viết: tổ tiên tích đức nên cảm được nghiệp chung mà tụ hợp với nhau lại một nơi, để ân đền nghĩa trả. Con cháu được sinh ra trong nhà có phúc, không phải vì chúng ăn ké công đức của tổ tiên, mà vì cái duyên lành đó đưa chúng về chung một mái nhà.
Hiểu như vậy thì câu đời cha ăn mặn, đời con khát nước mới thấu.
Cha làm ăn gian dối, nhà giàu lên bằng tiền không sạch. Con sống trong căn nhà đó, ăn cơm từ đồng tiền đó, lớn lên nhìn cha cân thiếu, nhìn cha lừa người mà thấy bình thường. Nó học cái cách sống đó từ lúc còn nhỏ, không cần ai dạy. Đến khi nó ra đời, nó cũng làm ăn kiểu đó, cũng coi thường người khác kiểu đó. Rồi nó gặp quả báo kiểu đó. Không phải cha truyền nghiệp sang cho con như truyền món nợ. Mà là cha gieo một môi trường, con lớn lên trong môi trường đó, rồi tự gieo tiếp nhân của mình.
Ngược lại cũng vậy. Nhà nào cha mẹ sống tử tế, làm ăn ngay thẳng, thương người, con cái lớn lên trong cái nếp đó. Nó thấy cha mẹ giúp người không cần kể công. Nó thấy mẹ cho người ăn xin bát cơm bằng hai tay. Nó lớn lên, tự nhiên nó cũng sống như vậy. Không ai bắt nó phải sống tử tế. Nhưng cái không khí trong nhà đã dạy nó rồi.
Cho nên đừng đổ hết cho tổ tiên, cũng đừng nghĩ mình vô can.
Có người than: nhà tôi nghèo ba đời, chắc tại tổ tiên không để đức. Than như vậy rồi ngồi yên, không làm gì hết. Đó là hiểu sai. Cộng nghiệp chỉ là cái nền mình sinh ra. Còn tự nghiệp là cái mình đang gieo từng ngày. Nền nhà xấu, mình vẫn có thể xây nhà mới trên đó. Nền nhà tốt, mình vẫn có thể làm sập nó nếu sống buông thả.
Sách còn nói một ý nữa. Cộng nghiệp không chỉ trong một nhà. Cả xóm, cả làng, cả xã hội cùng sống chung một hoàn cảnh thì cùng chịu một phần nghiệp chung. Làng nào cũng xả rác xuống sông, rồi cả làng uống nước bẩn, cả làng bệnh. Không ai xả một mình mà cả làng phải chịu sao? Đúng là cả làng cùng chịu. Vì mỗi người góp một phần nhỏ, thành ra cái chung lớn.
Hiểu được vậy thì mình bớt oán trách, mà cũng bớt ỷ lại.
Bớt oán trách tổ tiên, vì cha mẹ chỉ cho mình cái nền, không bắt mình phải sống y như họ. Bớt ỷ lại vào phúc đức tổ tiên, vì phúc của ông bà không tự chảy vào túi mình. Mình phải tự gieo.
Muốn con cháu sau này được nhẹ nhàng, đừng chỉ cầu cho con. Hãy sống sao cho trong nhà có một bầu không khí lành. Cha mẹ cãi nhau mỗi ngày, con lớn lên mang theo cái nóng đó. Cha mẹ nói dối quen miệng, con lớn lên coi nói dối là chuyện thường. Cha mẹ thương người, giúp người, con lớn lên mang theo cái ấm đó.
Đời cha ăn mặn, đời con khát nước. Nhưng cũng có câu ngược lại: đời cha trồng cây, đời con hái quả. Cây mình trồng hôm nay, con cháu mình ngồi dưới bóng mát ngày mai. Và ngược lại, cây gai mình trồng hôm nay, con cháu mình dẫm phải ngày mai.
Không ai gánh thay ai. Nhưng ai cũng ảnh hưởng đến nhau. Đó mới là nhân quả trong một gia đình.
Cho nên, muốn đổi vận cho con, đừng đi xem bói, đừng cúng sao giải hạn. Hãy đổi từ chính mình, từ bữa cơm hôm nay, từ cách mình đối xử với người khác hôm nay. Cái đó mới là cái con cháu thật sự thừa hưởng.
Nghiệp chung là cái nền. Nghiệp riêng là cái nhà mình xây trên nền đó. Nền có xấu mấy, nhà vẫn có thể xây đẹp, nếu người xây chịu khó từng viên gạch một.
🎧 Nghe bài này trong thư viện Giảng Sư