Chị Lan dạy con không được nói dối. Chị nói nhiều lần, rất nghiêm. Một hôm, có người gọi điện thoại. Chị đang mệt, không muốn nghe. Chị đưa điện thoại cho con, thì thầm: “Nói mẹ không có nhà.” Đứa con ngập ngừng, rồi nói theo. Gác máy, chị thấy con nhìn mình, ánh mắt lạ lắm. Chị chợt hiểu: mình vừa dạy con một bài học, ngược hẳn với những gì mình vẫn dạy.
Trẻ con không học bằng tai. Trẻ con học bằng mắt. Cha mẹ nói một đằng, làm một nẻo, con sẽ nhớ cái làm, quên cái nói. Dạy con trung thực mà mình nói dối, dạy con bình tĩnh mà mình hay quát, dạy con tiết kiệm mà mình tiêu xài hoang phí — tất cả những lời dạy đó, con nghe qua tai, rồi rơi hết. Cái con giữ lại là hình ảnh cha mẹ làm gì mỗi ngày.
Trong Kinh Pháp Cú có câu: “Hãy tự làm cho mình, như điều mình dạy người. Khéo tự điều, điều người, khó thay tự điều phục.” Câu này nói thẳng: muốn dạy người khác, trước hết phải tự dạy mình. Muốn con ngoan, cha mẹ phải sống sao cho con nhìn vào mà học được. Cái khó không phải là dạy con. Cái khó là tự điều phục chính mình.
Có người cha dặn con: “Đừng chơi điện thoại nhiều.” Nhưng tối nào cha cũng dán mắt vào điện thoại, vừa ăn cơm vừa lướt. Con hỏi: “Sao ba chơi được mà con không?” Cha không trả lời được. Có người mẹ dặn con lễ phép, nhưng mẹ nói chuyện với bà nội thì gắt gỏng. Con nghe, con thấy, con học. Lớn lên, con cũng gắt gỏng với người lớn tuổi. Rồi cha mẹ ngạc nhiên: “Sao con mình lại như vậy?” Con như vậy, vì con đã nhìn cha mẹ như vậy.
Nhân quả trong việc dạy con bắt đầu từ gương sống, không bắt đầu từ lời răn. Lời răn là hạt giống gieo bằng miệng. Gương sống là hạt giống gieo bằng cả đời sống. Hạt nào gieo sâu hơn, hạt đó mọc mạnh hơn. Cha mẹ sống tử tế mỗi ngày, con tự nhiên học được tử tế. Cha mẹ sống vội vàng, nóng nảy, con cũng học vội vàng, nóng nảy. Không cần ai dạy. Con chỉ cần nhìn.
Điều này nghe có vẻ nặng nề. Làm cha mẹ, ai cũng có lúc mệt, lúc sai. Không ai hoàn hảo. Nhưng chính vì vậy mà bài học lại càng quý: khi mình sai, mình sửa ngay trước mặt con. Mình đã quát con, mình xin lỗi con. Mình đã nói dối, mình nhận lỗi. Con nhìn thấy cha mẹ biết sửa sai, con học được rằng sai thì sửa, không phải sai thì giấu. Đó cũng là gương sống. Một gương sống thật, hơn ngàn lời dạy hay.
Có một người mẹ kể: chị hay cằn nhằn chồng trước mặt con. Một hôm, con trai chị nói với bạn: “Mẹ tao hay la ba tao lắm.” Chị nghe được, giật mình. Từ hôm đó, chị tập nói nhẹ với chồng, nhất là trước mặt con. Chị nói: “Tôi không làm được ngay. Có lúc vẫn quen miệng. Nhưng tôi tập. Con tôi thấy tôi tập, nó cũng tập theo.” Đó là nhân quả của gương sống: cha mẹ thay đổi một chút, con thay đổi theo một chút.
Dạy con bằng gương sống không có nghĩa là cha mẹ phải diễn. Trẻ con rất tinh. Diễn một lúc thì được, diễn cả đời thì không. Con nhận ra ngay khi nào cha mẹ thật, khi nào cha mẹ giả vờ. Cho nên, cách duy nhất là sống thật như điều mình muốn con học. Muốn con đọc sách, mình đọc sách. Muốn con lễ phép, mình lễ phép với người xung quanh. Muốn con kiên nhẫn, mình kiên nhẫn với con trước đã.
Trong nhà, người lớn thường nghĩ mình dạy con. Nhưng thật ra, con cũng đang dạy lại người lớn. Con soi gương cho cha mẹ thấy mình đang sống ra sao. Có những tật xấu, cha mẹ không nhận ra, tới khi thấy con bắt chước y hệt, mới giật mình. Lúc đó, đừng mắng con. Hãy cảm ơn con. Vì con đã cho mình thấy hạt giống mình gieo mỗi ngày.
“Hãy tự làm cho mình, như điều mình dạy người.” Câu này không chỉ dành cho cha mẹ. Dành cho thầy cô, cho sếp, cho bất cứ ai muốn người khác thay đổi. Muốn người khác thay đổi, mình thay đổi trước. Đó là nhân. Người khác thay đổi theo, đó là quả. Nhân gieo từ gương sống, quả trổ ra trong đời con, đời trò, đời người xung quanh mình. Gieo gương lành hôm nay, mai này gặt một đứa trẻ lành.
🎧 Nghe bài này trong thư viện Giảng Sư