Ngày xưa có một cậu học trò nghèo, học chữ với một ông thầy đồ trong làng. Ông thầy không lấy học phí, chỉ nhận ít gạo, ít khoai cha mẹ học trò mang đến. Ông dạy cậu từ nét chữ đầu tiên, dạy cả cách làm người. Cậu học trò lớn lên, thi đỗ, ra làm quan. Về làng, cậu đi xe ngựa, mặc áo gấm, người ta xúm lại chào hỏi. Ông thầy già đứng ở đầu làng, nhìn cậu, mỉm cười. Cậu học trò liếc thấy thầy, nhưng giả vờ không quen, quay mặt đi. Ông thầy không nói gì, lặng lẽ quay về căn nhà tranh của mình. Tối đó, có người hỏi cậu: "Sao ông không chào thầy?" Cậu đáp: "Thầy già rồi, biết gì mà chào."
Câu chuyện đó nghe thì như chuyện cổ, nhưng đời nay vẫn có, chỉ khác hình thức. Người học trò thành đạt quên thầy dạy nghề. Người nhân viên lên chức quên người đã dìu dắt mình những ngày đầu. Người học trò cũ gặp lại thầy giáo trên đường, ngại ngùng quay đi vì thầy giờ đã già, đã nghèo, không còn "xứng tầm" với mình nữa. Vong ơn không phải lúc nào cũng là hành động xấu rõ ràng. Có khi nó chỉ là một cái quay mặt, một lần không chào, một tin nhắn không trả lời.
Trong kinh Thập Thiện giảng giải có kể một câu chuyện rất hay. Lúc đầu thấy như thầy giáo bị thiệt thòi và học trò cũng bị thiệt thòi. Nhưng về sau thì học trò trở thành người tốt trong xã hội, trò biết ơn thầy đã giúp cho trò trở nên người tài đức. Như vậy cả thầy lẫn trò ở hiện tại bị thiệt thòi mà ở vị lai được lợi ích. Ý nghĩa sâu xa là: cái ơn của thầy không tính bằng tiền, không tính bằng lợi ích trước mắt. Thầy cho đi cái chữ, cái nghề, cái đạo làm người. Học trò nhận được cả một đời người. Cái ơn đó, trả cả đời cũng chưa hết.
Kinh còn dạy một câu rất đáng nhớ: người biết ơn, và nhớ ơn khó tìm được ở đời. Nghe thì buồn, nhưng đúng. Giữa đời, người ta dễ nhớ người làm mình khổ, dễ quên người làm mình nên người. Người giúp mình một lần thì nhớ mãi để trả thù, người dạy mình cả đời thì quên nhanh như chưa từng gặp. Cái tâm vong ơn đó, nó không làm hại thầy. Thầy vẫn sống đời thầy, vẫn dạy học trò khác. Nó làm hại chính mình. Vì người vong ơn thì lòng không có gốc. Không có gốc thì đứng không vững. Gặp khó khăn, không ai muốn giúp. Gặp hoạn nạn, không ai muốn cứu. Không phải vì người ta hẹp hòi. Mà vì người ta đã thấy: giúp người này rồi, người này cũng quên thôi.
Nhân quả của sự vong ơn thầy hiện ra rất thực. Người thầy đầu tiên của đời mình, nếu mình quên, thì con cái mình sau này cũng sẽ quên mình như vậy. Không phải là lời nguyền. Mà là nhân quả. Mình gieo hạt quên ơn, thì quả trổ ra là sự quên ơn, có khi từ chính con cái mình. Người ta vẫn nói: muốn biết một người có đáng tin không, hãy xem họ đối xử với thầy cũ của mình ra sao. Người nhớ ơn thầy là người có gốc rễ. Người quên ơn thầy là người sống như cây không rễ, gió thổi chiều nào ngã chiều đó.
Trả ơn thầy không cần phải làm gì lớn lao. Không cần phải biếu thầy tiền nhiều, không cần phải tổ chức lễ lạt linh đình. Chỉ cần nhớ thầy, thăm thầy khi thầy còn sống, chào thầy khi gặp thầy ngoài đường, dạy con mình biết kính trọng thầy của nó. Có khi chỉ cần một cuộc điện thoại: "Thưa thầy, con là học trò cũ của thầy, con chúc thầy mạnh khỏe." Một câu đó thôi, thầy vui cả tuần. Vì với thầy, niềm vui lớn nhất không phải là tiền bạc. Niềm vui lớn nhất là học trò nên người, và còn nhớ đến thầy.
Ngày Nhà giáo Việt Nam, nhiều người rộn ràng tặng hoa cho thầy cô đang dạy con mình. Đó là việc tốt. Nhưng đừng quên thầy cũ của chính mình. Người thầy đã dạy mình từ thuở mình chưa biết gì, giờ có khi đã già, đã yếu, đang ngồi chờ một tin nhắn, một cuộc gọi từ đứa học trò năm xưa. Một cuộc gọi không tốn bao nhiêu thời gian. Nhưng với thầy, nó là cả một niềm an ủi: hóa ra bao nhiêu năm dạy dỗ của mình không uổng phí.
Người xưa dạy: một chữ cũng là thầy, nửa chữ cũng là thầy. Ai dạy mình một điều hay, người đó là thầy mình. Thầy không chỉ là thầy giáo trong trường. Thầy còn là người thợ đã dạy mình nghề, người anh đã chỉ mình cách sống, người bạn đã khuyên mình một câu đúng lúc. Nhớ ơn họ, là nhớ ơn cả một đời người đã nâng mình lên.
Nếu hôm nay bạn chợt nhớ ra mình đã lâu không hỏi thăm thầy cũ, hãy gọi điện ngay hôm nay. Đừng đợi đến dịp lễ, đừng đợi đến khi rảnh. Thầy có thể không còn nhiều thời gian để đợi. Một lời cảm ơn nói muộn vẫn hơn không bao giờ nói. Và một người biết nhớ ơn, đi đâu cũng được người ta thương, làm gì cũng được người ta giúp. Vì nhân nhớ ơn thì quả là được nhớ ơn. Nhân vong ơn thì quả là bị vong ơn. Đơn giản vậy thôi.
🎧 Nghe bài này trong thư viện Giảng Sư