Có người niệm Phật bằng miệng, miệng đọc mà lòng đi đâu mất. Có người niệm Phật bằng lòng, miệng không đọc mà lòng vẫn nhớ. Giữa hai cách đó là một khoảng rất xa, và cái tên của khoảng đó là niệm Phật tam muội.
Trong sách Thiền Uyển Tập Anh có định nghĩa ngắn gọn: niệm Phật tam muội là phương pháp thiền định bằng cách nhớ nghĩ đến Phật. Nhớ nghĩ, chứ không phải đọc tụng. Đọc tụng là việc của miệng, nhớ nghĩ là việc của lòng. Tam muội là trạng thái định, lòng gom lại một chỗ, không tán loạn. Niệm Phật tam muội, nói dễ hiểu, là lúc lòng mình nhớ Phật đến mức không còn chỗ cho thứ khác chen vào.
Trong sách chú giải kinh Vô Lượng Thọ có dẫn lời Ngài Thiện Đạo: niệm Phật tam muội là tông, nhất tâm hồi nguyện vãng sanh Tịnh Độ là thể. Tông là gốc, là đường lối chính. Nghĩa là toàn bộ pháp môn niệm Phật lấy niệm Phật tam muội làm gốc, còn việc nhất tâm hướng về cõi Tịnh Độ là cái thể, cái thực chất bên trong. Không có nhớ Phật, thì niệm chỉ còn là cái vỏ.
Sách còn kể một chuyện cảm động: Đức Phật khuyên phụ vương của Ngài hành niệm Phật tam muội. Phụ vương hỏi vì sao Phật không dạy đệ tử thực hành quả đức của Phật, mà lại dạy niệm Phật tam muội. Phật bảo phụ vương: tâm niệm Phật của hết thảy chúng sanh, và tâm của chư Phật, vốn không khác nhau. Vì vậy, ta khuyên phụ vương hành niệm Phật tam muội. Ngay cả vua cha của Phật, Phật cũng dạy pháp này, đủ thấy pháp này không phải là pháp dành cho người kém cỏi, mà là pháp dành cho tất cả mọi người.
Vậy làm sao để niệm tới được tam muội? Không có đường tắt, chỉ có một cách: niệm đều, niệm lâu, niệm có lòng. Giống như người tập viết, ban đầu phải nhìn từng nét, sau quen tay rồi không cần nhìn nữa, chữ tự chảy ra. Niệm Phật cũng vậy, ban đầu phải cố nhớ, sau quen rồi, câu niệm tự hiện lên trong lòng, lúc làm việc cũng hiện, lúc đi đường cũng hiện, lúc buồn cũng hiện, lúc vui cũng hiện.
Có một dấu hiệu để biết mình đang đi đúng hướng: khi gặp chuyện bực mình, câu niệm tự bật ra trước khi cơn giận bật ra. Khi gặp chuyện buồn, câu niệm tự hiện lên trước khi nước mắt rơi. Khi ngồi không, lòng tự nhớ tới câu niệm thay vì nhớ tới chuyện bực dọc hôm qua. Đó là lúc nhớ Phật đã thành thói quen của lòng, không cần ai nhắc, không cần cố gắng.
Kinh Quán Vô Lượng Thọ cũng nói: người hành tam muội này thì thân hiện đời được thấy Phật, được niệm Phật tam muội. Nghĩa là không cần đợi tới đời sau, ngay trong đời này, người niệm tới chỗ định đã có thể thấy Phật trong lòng mình. Thấy ở đây không phải là thấy bằng mắt, mà là thấy bằng lòng: lòng mình sáng ra, yên ra, và biết chắc Phật đang ở trong lòng mình.
Nhưng cũng đừng nóng vội. Tam muội không phải là thứ đạt được trong một buổi, một tuần, hay một tháng. Nó là kết quả của việc niệm đều đặn mỗi ngày, giống như nước nhỏ giọt lâu ngày khoét được đá. Mỗi ngày niệm một ít, niệm cho đàng hoàng, niệm cho có lòng, thì một ngày nào đó, không biết lúc nào, mình sẽ nhận ra câu niệm đã ở trong lòng mình từ bao giờ.
Người niệm Phật tam muội không cần khoe, không cần nói, người xung quanh tự nhận ra. Vì người đó gặp chuyện thì bình tĩnh hơn người khác, nói năng thì nhẹ nhàng hơn người khác, sống thì tử tế hơn người khác. Cái định trong lòng hiện ra ngoài mặt, không giấu được.
Vậy nên đừng chỉ niệm bằng miệng, hãy tập niệm bằng lòng. Mỗi câu niệm, thử nghe rõ nó trong lòng mình, thử cảm nhận nó đi từ lòng mình ra. Niệm lâu rồi, nhớ Phật sẽ thành thói quen, mà thói quen đó là tài sản quý nhất của người tu: đi đâu cũng mang theo được, lúc nào cũng dùng được, và không ai lấy mất được.
🎧 Nghe bài này trong thư viện Giảng Sư