Bạn ngồi thiền, mắt khép hờ, thở được ba hơi thì một suy nghĩ đến. Chuyện tiền nhà. Bạn đuổi nó đi. Vừa đuổi xong, một suy nghĩ khác đến. Chuyện con học hành. Bạn đuổi tiếp. Rồi chuyện công việc, chuyện hôm qua, chuyện năm ngoái, cứ nối nhau đến như một đoàn tàu không có ga cuối. Bạn càng cố đuổi, chúng càng đến nhiều. Đến lúc mở mắt ra, bạn thấy mệt hơn cả lúc chưa ngồi.
Nhiều người tập thiền gặp phải bức tường này. Họ tưởng thiền là làm cho đầu óc trống rỗng, không còn suy nghĩ nào. Nhưng suy nghĩ là việc của tâm, như sóng là việc của biển. Bạn không thể bắt biển không có sóng. Bạn chỉ có thể học cách nhìn sóng mà không bị sóng cuốn đi.
Trong sách thiền có dạy về buông bỏ. Cái gì sinh thì buông bỏ, tham buông bỏ, các cảm giác dục lạc đều buông bỏ. Buông bỏ ở đây không có nghĩa là vứt bỏ hay đè nén. Buông bỏ có nghĩa là thấy nó đến, nhận ra nó, rồi để nó đi, không nắm giữ, không chạy theo. Suy nghĩ đến, bạn thấy nó đến. Suy nghĩ đi, bạn để nó đi. Bạn không cần làm gì thêm.
Hình ảnh mây trôi rất hợp với điều này. Bạn ngồi yên, ngửa mặt nhìn trời. Mây bay qua, có đám trắng, có đám xám, có đám to, có đám nhỏ. Bạn không cần đuổi đám mây nào. Bạn cũng không cần giữ đám mây nào lại. Mây tự đến, mây tự đi. Suy nghĩ của bạn cũng vậy. Một suy nghĩ đến như một đám mây. Bạn thấy nó, bạn gọi tên nó trong đầu: à, đây là suy nghĩ về tiền. Rồi bạn quay về hơi thở. Đám mây đó sẽ trôi đi, và đám mây khác sẽ đến. Bạn lại thấy, lại gọi tên, lại quay về.
Gọi tên suy nghĩ là một cách thực tập rất hay. Khi bạn gọi được tên nó, bạn đã tách mình ra khỏi nó. Trước kia, suy nghĩ về tiền nhà đến, bạn lập tức chìm vào đó, tính toán, lo lắng, như thể bạn chính là suy nghĩ đó. Bây giờ, bạn thấy nó và nói thầm: đây là suy nghĩ. Chỉ hai chữ đó thôi, bạn đã đứng ngoài suy nghĩ, nhìn nó như nhìn một đám mây, thay vì bị nó cuốn đi.
Bạn cũng đừng phân biệt suy nghĩ tốt và suy nghĩ xấu. Có người nghĩ về chuyện vui thì giữ lại, nghĩ về chuyện buồn thì đuổi đi. Nhưng giữ hay đuổi đều là nắm bắt. Thiền dạy bạn đối xử với mọi suy nghĩ như nhau: thấy, gọi tên, để đi. Suy nghĩ vui cũng trôi qua. Suy nghĩ buồn cũng trôi qua. Cả hai đều không ở lại mãi. Khi bạn thấy được điều đó, bạn sẽ bớt sợ những suy nghĩ buồn, và bớt bám vào những suy nghĩ vui.
Có một cách thực tập khác, dành cho lúc suy nghĩ quá nhiều. Bạn mở mắt ra, nhìn một vật trước mặt. Một chén trà, một chậu cây, một bức tường. Bạn nhìn nó thật kỹ, như thể lần đầu tiên bạn thấy nó. Màu sắc của nó, hình dáng của nó, ánh sáng trên nó. Khi mắt và tâm cùng ở với một vật thật trước mặt, suy nghĩ sẽ lắng xuống. Vì tâm không thể cùng lúc ở với hiện tại và chạy theo suy nghĩ.
Bạn cũng nên nhớ rằng buông không phải là bỏ mặc. Buông suy nghĩ trong lúc ngồi thiền không có nghĩa là bạn không giải quyết vấn đề của mình. Sau buổi thiền, bạn vẫn quay lại với công việc, vẫn tính toán tiền nhà, vẫn lo cho con. Nhưng bạn làm những việc đó với một tâm đã nghỉ ngơi, đã tỉnh táo, thay vì một tâm đang rối. Buông trong thiền là để bạn cầm lại mọi việc một cách vững vàng hơn sau đó.
Trong sách dạy thiền định cũng nói rằng xả, trong nghĩa ứng dụng, là buông bỏ khổ đau và tháo bỏ các vướng dính ở tâm ra để được tự do. Tự do ở đây không phải là tự do khỏi suy nghĩ. Mà là tự do khỏi việc bị suy nghĩ trói buộc. Bạn vẫn nghĩ. Nhưng suy nghĩ không còn làm chủ bạn nữa.
Lần tới ngồi thiền mà suy nghĩ kéo đến như đoàn tàu, bạn đừng cố chặn đoàn tàu lại. Bạn ngồi yên bên đường ray, nhìn từng toa tàu đi qua. Toa này là chuyện tiền. Toa kia là chuyện con. Bạn thấy chúng, gọi tên chúng, rồi quay về hơi thở. Đoàn tàu sẽ qua. Và bạn vẫn ngồi đó, yên lặng, như bầu trời nhìn mây trôi.
🎧 Nghe bài này trong thư viện Giảng Sư