Chiều nay con mang bài kiểm tra về, điểm năm. Bạn cầm tờ giấy, mắt lướt qua những chỗ sai đỏ chót. Trong đầu bạn, một câu đã chực sẵn ở cửa miệng: "Học hành thế này à? Cả ngày con làm gì?" Con đứng đó, cúi đầu, hai tay xoắn vào nhau, chờ đợi cơn giận của cha mẹ ập xuống. Khoảnh khắc này, nhiều gia đình đã trải qua, và nhiều đứa trẻ đã khóc trong khoảnh khắc này.
Trước khi câu mắng bật ra, hãy thở một hơi. Chỉ một hơi thôi. Hít vào, biết mình đang giận. Thở ra, biết con mình đang sợ. Một hơi thở ngắn ngủi ấy chia hai con đường: một bên là cơn giận lái miệng mình, một bên là mình lái cơn giận. Đứa trẻ đứng trước mặt sẽ nhớ mãi mình đi đường nào.
Sách xưa dạy rằng sân hận sẽ thành tịch tĩnh, nó chỉ còn cái tên suông. Sân hận nhìn thì ghê gớm, nhưng bản chất nó rỗng, không có thật thể. Nó đến như một cơn gió, thổi qua rồi đi. Nhưng lời nói trong lúc sân hận thì ở lại. Một câu mắng về điểm số có thể làm con sợ học cả năm, sợ thi cả đời. Cái giá của một câu nói trong giận dữ đắt hơn một điểm năm rất nhiều.
Muốn diệt trừ phiền não thì phải hành chánh niệm. Chánh niệm trong lúc này có nghĩa là thấy rõ: mình đang giận vì điểm số, hay mình đang giận vì sợ con thua bạn bè, sợ bị chê là cha mẹ không biết dạy con? Thường thì giận vì điểm số chỉ là bề mặt. Bên dưới là nỗi sợ và nỗi xấu hổ của chính cha mẹ. Thấy rõ điều đó, cơn giận đã bớt đi một nửa. Mình mắng con, thật ra là đang trút nỗi sợ của mình lên con.
Sau một hơi thở, hãy ngồi xuống ngang tầm mắt con, hỏi một câu khác: "Bài này con sai ở đâu, con có biết không?" Câu hỏi ấy mở ra một cánh cửa, còn câu mắng thì đóng sập nó lại. Con có thể không biết mình sai ở đâu, hoặc biết mà không dám nói. Cha mẹ ngồi cùng con xem lại từng chỗ sai, không phải để trách, mà để hiểu. Có khi con sai vì chưa hiểu bài, có khi sai vì ẩu, có khi sai vì hôm thi con mệt. Mỗi lý do cần một cách giúp khác nhau. Mắng chung một câu thì chẳng giúp được lý do nào.
Nhiều cha mẹ nói: không mắng thì con không sợ, không sợ thì không chịu học. Nhưng sợ không phải là động lực tốt cho việc học. Đứa trẻ học vì sợ sẽ học để đối phó, học cho qua kỳ thi, rồi quên hết. Đứa trẻ học vì hiểu, vì được cha mẹ đồng hành, sẽ học bền hơn. Thiền sư dạy tâm bình thường là đạo. Tâm bình thường của cha mẹ là tâm vẫn thương con dù con điểm năm, vẫn tin con có thể tiến bộ, vẫn kiên nhẫn ngồi cùng con. Điểm số lên xuống là chuyện thường. Lòng tin của cha mẹ mới là thứ quyết định con có dám cố gắng tiếp hay không.
Có những buổi tối, cả nhà cùng ngồi học là hình ảnh đẹp nhất của thiền trong gia đình. Cha mẹ không cần giỏi toán giỏi văn. Cha mẹ chỉ cần ngồi đó, thở đều, kiên nhẫn. Con hỏi thì cùng tìm, con sai thì cùng sửa. Không khí trong nhà lúc ấy yên như mặt nước. Đứa trẻ cảm được sự yên đó, nó học mà không sợ. Nhiều năm sau, con không nhớ mình được bao nhiêu điểm, nhưng con nhớ những buổi tối cha mẹ ngồi học cùng mình.
Cũng cần nhìn lại mình: hôm nay mình có thật sự dành thời gian cho con học không, hay chỉ đến lúc có điểm xấu mới xuất hiện để mắng? Thiền trong việc dạy con bắt đầu từ việc thấy rõ trách nhiệm của mình. Con điểm kém, cha mẹ cũng có phần. Thấy được phần của mình, lời nói với con tự nhiên sẽ nhẹ đi, công bằng hơn.
Tối nay, khi con mang bài về, dù điểm cao hay điểm thấp, hãy làm một việc khác mọi khi: thở một hơi trước khi mở miệng. Rồi ngồi xuống, hỏi con hôm nay ở trường có gì vui, bài kiểm tra khó ở chỗ nào. Nghe con nói hết rồi mới tính chuyện sửa sai. Bạn sẽ thấy con nói nhiều hơn, thật hơn, và mình hiểu con hơn. Điểm số rồi sẽ lên xuống, nhưng lòng tin giữa cha mẹ và con thì ở lại.
Một tờ giấy điểm năm không làm hỏng tương lai của con. Nhưng một câu mắng trong giận dữ có thể làm hỏng lòng tin của con vào chính mình. Giữa hai thứ đó, cha mẹ chọn giữ cái nào? Chỉ một hơi thở thôi, mà con đường của cả nhà rẽ sang hướng khác. Đó là thiền trong lúc con mang điểm kém về: thở trước, hiểu sau, mắng thì đừng.
🎧 Nghe bài này trong thư viện Giảng Sư