🏠 Trang chủGiảng Sư📜 Kho kinh
Trang chủ › Thiền & hơi thở

Thiền giữa đời thường: Tuệ Trung Thượng Sĩ

Thiền & hơi thở · 8 phút đọc

Nhiều người nghĩ muốn tu thiền thì phải cạo đầu, mặc áo nâu, vào chùa, bỏ hết việc đời. Người đi làm, nuôi con, trả tiền nhà, lo cho cha mẹ, thì tu kiểu gì? Chẳng lẽ phải đợi đến khi hết bận rộn mới tu được? Nhưng hết bận rộn là khi nào? Việc đời có bao giờ hết đâu. Hết việc này lại đến việc khác, hết lo này lại đến lo khác. Đợi hết bận mới tu, thì có khi đợi cả đời.

Hơn bảy trăm năm trước, có một người đã sống và trả lời câu hỏi này bằng cả cuộc đời mình. Đó là Tuệ Trung Thượng Sĩ, tên thật là Trần Tung. Ngài là vương gia nhà Trần, anh của hoàng thái hậu, thầy dạy thiền cho vua Trần Nhân Tông, người mở đường cho thiền phái Trúc Lâm. Ngài làm quan, lo việc nước, sống giữa triều đình đầy quyền lực và danh vọng. Vậy mà người đời sau vẫn gọi ngài là thiền sư lớn. Sách xưa viết về ngài có một câu rất hay: Ngài không phải là một vị sư, nhưng ngài là một Thiền sư lớn.

Ngài để lại một bài thơ nổi tiếng, gọi là Phật Tâm Ca, bài ca về tâm Phật. Trong đó có hai câu mà người đi làm hôm nay nghe xong sẽ thấy như nói về chính mình: Đi cũng thiền, ngồi cũng thiền. Trong lò lửa rực, một hoa sen.

Đi cũng thiền, ngồi cũng thiền. Nghĩa là thiền không chỉ có trong lúc ngồi xếp bằng, mắt nhắm, trong phòng yên tĩnh. Đi cũng là thiền, ngồi cũng là thiền, đứng cũng là thiền, nằm cũng là thiền. Làm việc cũng là thiền, ăn cơm cũng là thiền, nói chuyện với con cũng là thiền. Chỉ cần tâm mình có mặt trọn vẹn trong việc đang làm, thì việc nào cũng là thiền. Người đi làm cả ngày, nếu biết dừng lại và có mặt thật sự trong từng việc, thì cả ngày làm việc của họ đã là một ngày tu.

Trong lò lửa rực, một hoa sen. Đây là hình ảnh đẹp nhất của bài thơ. Lò lửa rực là đời sống: công việc áp lực, tiền bạc thiếu thốn, vợ chồng cãi nhau, con cái ốm đau, sếp khó tính, khách hàng khó chịu. Đời sống như một lò lửa, nóng rát, lúc nào cũng có thể làm mình bỏng. Vậy mà giữa lò lửa ấy, vẫn có một hoa sen nở. Hoa sen mọc trong bùn mà không nhiễm bùn, nở giữa lửa mà không cháy. Người tu thiền giữa đời cũng vậy. Không cần đợi lò lửa tắt mới nở hoa. Nở hoa ngay trong lò lửa. Nghĩa là giữa lúc bận rộn nhất, áp lực nhất, mình vẫn có thể giữ được một khoảng lặng trong lòng, vẫn có thể thở nhẹ, vẫn có thể mỉm cười.

Bài thơ còn có một câu nữa, rất quan trọng: Muốn tìm tâm, đừng tìm ngoài. Nghĩa là muốn tìm cái tâm an, đừng chạy ra ngoài tìm. Đừng tìm trong tiền bạc, đừng tìm trong danh vọng, đừng tìm trong lời khen của người khác. Tâm an ở ngay trong mình. Nhiều người đi làm cứ nghĩ: kiếm thêm tiền rồi sẽ an, lên chức rồi sẽ an, mua được nhà rồi sẽ an. Nhưng kiếm được rồi, lên được rồi, mua được rồi, lòng vẫn không an. Vì cái an không nằm ở bên ngoài. Nó nằm ở trong. Quay về nhìn vào trong lòng mình, mới thấy được nó.

Cũng trong bài thơ ấy, ngài viết: Tâm tức Phật, Phật tức tâm. Nghĩa là tâm mình chính là Phật, Phật chính là tâm mình. Không cần đi tìm Phật ở đâu xa. Phật không ở trên núi cao, không ở trong chùa lớn, không ở trong những chuyến hành hương xa xôi. Phật ở ngay trong tâm mình, trong từng suy nghĩ thiện lành, trong từng hành động tử tế mỗi ngày. Khi mình nhịn được một cơn giận, đó là Phật. Khi mình giúp một người khó khăn, đó là Phật. Khi mình ngồi yên và thở, lòng không còn xao động, đó là Phật.

Cuộc đời của Tuệ Trung Thượng Sĩ là bằng chứng sống cho những câu thơ ấy. Ngài không bỏ đời để đi tu. Ngài sống giữa đời, làm quan, dạy vua, lo việc nước, mà vẫn giữ được tâm an nhiên. Ngài không đợi hoàn cảnh thuận lợi mới tu. Ngài tu ngay trong hoàn cảnh của mình, giữa lò lửa của triều đình và việc nước. Đó là thiền của người tại gia, thiền của người đi làm, thiền không cần rời bỏ đời sống.

Áp vào đời thường thì thiền của ngài dùng thế nào? Sáng đi làm, kẹt xe, thay vì bực bội bấm còi, hãy thở một hơi và nhớ: đi cũng thiền. Trưa ăn cơm, thay vì vừa ăn vừa lo công việc, hãy ăn cho trọn bữa cơm: ngồi cũng thiền. Chiều về nhà, vợ chồng cãi nhau, thay vì nói cho thắng, hãy dừng lại một chút, thở, rồi mới nói: trong lò lửa rực, một hoa sen. Tối con khóc, con ốm, thay vì cáu gắt, hãy ôm con vào lòng và biết mình đang ôm con: đi cũng thiền, ngồi cũng thiền.

Không cần phải đợi đến khi rảnh mới tu. Không cần phải bỏ việc, bỏ nhà mới tu. Thiền của Tuệ Trung Thượng Sĩ là thiền của người bận rộn, thiền của người có gia đình, thiền của người làm quan mà vẫn an nhiên. Lò lửa vẫn rực, đời sống vẫn nóng, nhưng hoa sen vẫn nở. Hoa sen ấy không ở đâu xa. Nó ở ngay trong lòng mình, chỉ cần mình nhớ quay về và tưới tẩm nó mỗi ngày.

🎧 Nghe bài này trong thư viện Giảng Sư
Nguồn
• Những lời dạy từ các Thiền sư Việt Nam xưa — bài Phật Tâm Ca của Tuệ Trung Thượng Sĩ: "Đi cũng thiền, ngồi cũng thiền, trong lò lửa rực, một hoa sen", tr. 60–62
• Những lời dạy từ các Thiền sư Việt Nam xưa — "Ngài Tuệ Trung không phải là một vị sư, nhưng ngài là một Thiền sư lớn", tr. 106
Bài liên quanPhật ở ngay trong tâm mìnhRửa bát cũng là thiềnKẹt xe cũng là thiền