Có một người quen của tôi, mỗi năm đều đi chùa rất xa. Chùa này nổi tiếng linh, chùa kia nổi tiếng đẹp, cứ nghe ở đâu có lễ lớn là lại đi. Mỗi chuyến đi tốn cả ngày, tốn cả tiền xe, tiền lễ, vậy mà về nhà lòng vẫn không yên. Công việc vẫn bế tắc, vợ chồng vẫn cãi nhau, con cái vẫn khó bảo. Chị hỏi tôi: sao em đi chùa nhiều thế mà lòng vẫn không an? Tôi không trả lời được. Mãi sau này, khi đọc lời của thiền sư Mã Tổ, tôi mới hiểu ra điều chị đang thiếu.
Thiền sư Mã Tổ là vị tổ lớn của thiền tông đời Đường. Ngài chủ xướng một câu nói ngắn gọn, chỉ có bốn chữ, mà đã làm thay đổi cả dòng thiền: Tức tâm tức Phật. Nghĩa là: tâm mình chính là Phật, Phật chính là tâm mình.
Ngài giải thích rõ: mục đích của việc tu hành là để mọi người hiểu rằng trong tâm đã có Phật. Phật ở đây không phải là một vị thần ở trên trời, cũng không phải là pho tượng trong chùa. Phật là bản thể trong lòng mỗi người, là khả năng sáng suốt, từ bi vốn có của mình. Dưới lớp vọng tâm hay thay đổi, còn có một chân tâm không đổi. Dưới những lớp lo lắng, giận hờn, tham lam, còn có một bộ mặt thật, sáng suốt và an nhiên. Tìm được chân tâm ấy, là gặp được Phật.
Sách xưa có hai câu thơ nói về điều này rất hay: Phật vẫn tại tâm, tâm chẳng thấy. Còn dùng gỗ đá tạc tô chi? Nghĩa là: Phật vẫn ở trong tâm mình đó, mà mình không thấy. Vậy mà mình cứ đi tạc tượng gỗ tượng đá để thờ. Không phải thờ tượng là sai. Tượng Phật là để nhắc mình nhớ về Phật trong lòng. Nhưng nếu chỉ lo thờ tượng bên ngoài mà quên mất Phật trong lòng, thì giống như người khát nước mà cứ ôm cái ly rỗng, không chịu uống nước trong ly.
Lại có hai câu thơ khác, cũng nói về điều này: Lơ thơ chùa rách giữa đàng. Ai hay lại có Phật vàng ở trong. Một ngôi chùa rách nát bên đường, ai mà ngờ trong đó lại có Phật vàng. Cũng vậy, một con người bình thường, áo quần lam lũ, làm việc tay chân, ai mà ngờ trong lòng họ lại có Phật. Phật không chọn chỗ sang trọng để ở. Phật ở trong lòng của bất kỳ ai, dù người đó là ai, làm nghề gì, ở đâu. Chỉ cần người đó quay về nhìn vào trong lòng mình.
Nghe đến đây, nhiều người sẽ hỏi: nếu Phật đã ở trong tâm, thì cần gì phải đi chùa, cần gì phải tu nữa? Câu hỏi này rất thật. Xin thưa: Phật ở trong tâm, nhưng tâm mình đang bị che phủ. Giống như mặt trời vẫn ở trên trời, nhưng mây đen che kín thì mình không thấy nắng. Lo lắng che mất Phật, giận hờn che mất Phật, tham lam che mất Phật. Tu hành không phải là đi tìm Phật ở đâu xa, mà là gạt dần những lớp mây che phủ, để ánh sáng trong lòng mình lộ ra. Đi chùa, tụng kinh, ngồi thiền, làm việc thiện, tất cả đều là cách gạt mây. Nhưng phải nhớ: mây tan rồi thì Phật đã ở đó từ lâu, không phải từ đâu bay đến.
Các thiền sư Việt Nam xưa cũng nói điều tương tự. Trong một bài kệ, thiền sư hỏi: Tâm nào chẳng phải là Phật? Tức tâm tức Phật, tức tâm tức pháp. Nghĩa là: tâm nào mà chẳng phải là Phật? Tâm mình chính là Phật, tâm mình chính là pháp. Không có tâm nào là không phải Phật, chỉ có điều mình chưa nhận ra mà thôi.
Hiểu được điều này sẽ thay đổi cách mình sống. Trước đây, gặp chuyện khó, mình chạy đi cầu cứu khắp nơi: cầu trời, cầu Phật, cầu người này người kia giúp. Giờ thì mình biết: trước hết hãy quay về hỏi lòng mình. Mình có đang bình tĩnh không? Mình có đang sáng suốt không? Mình có đang hành động với lòng từ bi không? Nếu lòng mình đã sáng, thì cách giải quyết sẽ tự hiện ra. Không phải cầu xin bên ngoài là xấu. Mà là cầu xin bên ngoài mà quên mất sức mạnh bên trong, thì cầu mãi cũng không đủ.
Áp vào đời thường, câu Tức tâm tức Phật dùng thế nào? Khi nóng giận, thay vì chạy đi kể lể với người khác, hãy dừng lại và hỏi lòng mình: cơn giận này từ đâu ra? Mình có thật sự cần giận không? Khi buồn khổ, thay vì đi tìm niềm vui ở bên ngoài, hãy ngồi yên và thở, hỏi lòng mình: mình đang cần gì thật sự? Khi đứng trước một quyết định khó, thay vì hỏi ý kiến mười người, hãy lắng nghe lòng mình trước: điều gì là đúng, điều gì là thiện? Lòng mình, khi đã lắng xuống, sẽ trả lời rõ ràng hơn bất kỳ ai.
Người quen của tôi, sau khi nghe câu này, vẫn đi chùa. Nhưng chị đi khác trước. Chị không còn đi để cầu xin cho hết khổ. Chị đi để ngồi yên một lúc, để nghe lòng mình, để nhớ rằng Phật đang ở trong tâm chị. Về nhà, chị cũng khác. Chị bớt cãi nhau với chồng, bớt la mắng con, bớt lo lắng về những chuyện chưa xảy ra. Chị nói với tôi: hóa ra Phật không ở xa. Phật ở ngay trong lòng mình, chỉ là trước giờ em cứ đi tìm ở đâu đâu.
Vậy nên, nếu bạn cũng đang đi tìm Phật, đang đi tìm sự bình an, thì hãy nhớ câu của thiền sư Mã Tổ: tức tâm tức Phật. Đừng tìm Phật ở đâu xa. Phật ở ngay trong tâm mình. Quay về, ngồi yên, thở nhẹ, và lắng nghe lòng mình. Phật đã ở đó từ lâu rồi, chỉ đợi mình nhận ra mà thôi.
🎧 Nghe bài này trong thư viện Giảng Sư