Có một ông cụ tôi quen, năm nay đã ngoài bảy mươi. Ông bảo với tôi: "Tôi già rồi, ngồi thiền không nổi nữa. Chân đau, lưng mỏi, ngồi một lúc là chịu không nổi. Chắc tôi hết tu được rồi." Tôi nghe mà thấy thương. Ông cụ nghĩ tu chỉ có một cách: ngồi thiền. Ngồi không nổi, thì coi như hết đường tu.
Trong sách Tinh Mệnh Khuyết Chỉ Toàn Thư có một câu làm tôi nhớ mãi: "Ngủ mà vẫn thiền định, điều đó ít người hay." Ngủ mà vẫn thiền định. Nghĩa là công phu không chỉ nằm ở lúc ngồi. Người tu thật sự, ngay cả lúc ngủ, tâm vẫn an định. Nghe thì khó tin, mà ngẫm thì có lý. Vì thiền định không phải là tư thế ngồi. Thiền định là trạng thái của tâm. Tâm an định, thì ngồi cũng định, đứng cũng định, đi cũng định, ngủ cũng định.
Sách còn có câu thơ về việc ngồi giữa cơn buồn ngủ mà vẫn giữ được định. Người xưa tu đến mức, ngay cả trong giấc ngủ, thân tâm vẫn giữ được sự an tĩnh. Đó là công phu đã thấm vào máu thịt, không còn là việc làm theo giờ giấc nữa. Không phải ngồi xuống mới gọi là tu. Mà tu là chuyện của cả ngày, cả đêm.
Nhiều người nghĩ tu là phải ngồi thiền mỗi ngày một giờ. Ngồi đủ giờ, mới gọi là tu. Không ngồi đủ, thì coi như hôm nay không tu. Nghĩ vậy, rồi mình bị lệ thuộc vào cái giờ ngồi ấy. Hôm nào bận, không ngồi được, thì mình buồn, mình tự trách. Hôm nào ngồi được, thì mình tự hào. Nhưng tu không phải là chấm công. Tu là tâm mình có an hay không, cả ngày, chứ không phải chỉ trong giờ ngồi.
Người tu thật sự, lúc làm việc cũng tu. Làm việc mà tâm không rối, đó là tu. Lúc ăn cơm cũng tu. Ăn mà biết mình đang ăn, đó là tu. Lúc nói chuyện với người khác cũng tu. Nói mà không làm tổn thương ai, đó là tu. Lúc ngủ cũng tu. Ngủ mà tâm không lo lắng, không mộng mị triền miên, đó là tu. Tu là chuyện của hai mươi bốn giờ, không phải chuyện của một giờ ngồi thiền.
Ngủ mà vẫn thiền định, nghe thì xa vời, nhưng bắt đầu từ những điều rất gần. Trước khi ngủ, đừng ôm theo những lo lắng vào giường. Đừng lướt điện thoại đến khuya. Đừng cãi nhau rồi đi ngủ trong cơn giận. Hãy buông xuống một chút. Thở vài hơi. Để tâm lắng xuống. Rồi hãy ngủ. Ngủ như vậy, giấc ngủ sẽ sâu hơn. Sáng dậy, người sẽ khỏe hơn.
Cũng có người bảo: tôi ngủ hay mơ lắm, mơ toàn chuyện bậy bạ, làm sao mà thiền định trong lúc ngủ được? Mơ là do tâm mình ban ngày chứa quá nhiều chuyện. Ban ngày mình lo nhiều, tối mình mơ nhiều. Ban ngày mình giận nhiều, tối mình mơ thấy cãi nhau. Muốn ngủ an, thì ban ngày phải sống an. Tâm ban ngày yên, thì giấc ngủ ban đêm cũng yên. Hai việc ấy, không tách rời nhau được.
Ông cụ tôi quen, sau khi nghe tôi kể, ông cười: "Vậy là tôi vẫn tu được. Tôi không ngồi được, thì tôi nằm thiền. Tôi đi thiền. Tôi ăn thiền. Tôi ngủ thiền." Tôi bảo: đúng vậy. Tu không có tuổi. Già hay trẻ, khỏe hay yếu, ai cũng tu được. Miễn là tâm mình chịu an xuống, chịu buông xuống, chịu sống với hiện tại.
Cho nên, đừng nghĩ công phu chỉ ở lúc ngồi. Ngồi là một cách. Nhưng còn nhiều cách khác. Đi, đứng, nằm, ngồi, ăn, uống, ngủ, nghỉ, lúc nào cũng có thể tu. Người nào hiểu được điều này, người đó sẽ không bao giờ nói "tôi hết tu được rồi". Vì tu không nằm ở đôi chân có ngồi kiết già được hay không. Tu nằm ở cái tâm. Tâm an, thì ngủ cũng là thiền định. Và người nào giữ được tâm an cả ngày lẫn đêm, người đó đã tu được nhiều hơn người chỉ ngồi một giờ rồi lại để tâm rối loạn suốt cả ngày.
🎧 Nghe bài này trong thư viện Giảng Sư