🏠 Trang chủGiảng Sư📜 Kho kinh
Trang chủ › Thiền & hơi thở

Tỉnh giấc lúc nửa đêm: thở một hơi rồi ngủ lại

Thiền & hơi thở · 8 phút đọc

Đồng hồ chỉ ba giờ sáng. Chị Mai mở mắt. Ngoài trời tối đen, nhà im lặng, chỉ nghe tiếng quạt quay đều. Chị vừa ngủ được một giấc ngắn thì tỉnh dậy, và không ngủ lại được. Trong đầu chị bắt đầu chạy: mai có cuộc họp quan trọng, tiền học của con tháng này chưa đóng, mẹ ở quê ho lâu rồi không biết đã khỏi chưa. Càng nghĩ, càng tỉnh. Càng tỉnh, càng nghĩ. Đến năm giờ sáng, chị dậy luôn, mắt thâm quầng, người mệt rã rời.

Tỉnh giấc lúc nửa đêm là chuyện rất nhiều người gặp. Có người tỉnh vì tiếng động, có người tỉnh vì nóng, có người tỉnh vì mơ thấy ác mộng, có người tỉnh chẳng vì lý do gì cả. Cái khổ không phải là tỉnh dậy. Cái khổ là sau khi tỉnh dậy, cái đầu bắt đầu chạy, và mình không dừng nó lại được. Nó kéo mình từ chuyện này sang chuyện khác, từ quá khứ sang tương lai, cho đến khi trời sáng.

Nhiều người đối phó bằng cách cầm điện thoại lên lướt. Lướt một chút cho buồn ngủ lại. Nhưng càng lướt, mắt càng sáng, đầu càng tỉnh. Có người thì ngồi dậy uống nước, đi lại trong nhà, rồi nằm xuống vẫn không ngủ được. Có người thì nằm đó mà tức mình: sao mình không ngủ được, sao người khác ngủ ngon thế. Càng tức, càng không ngủ được.

Trong kho sách Phật giáo, có một bài kinh rất nổi tiếng về hơi thở, gọi là kinh Quán Niệm Hơi Thở, kinh số 118 trong Trung Bộ Kinh. Bài kinh này dạy cách dùng hơi thở làm chỗ nương cho tâm. Khi tâm chạy lung tung, mình đưa nó về lại hơi thở. Hơi thở vào, biết hơi thở vào. Hơi thở ra, biết hơi thở ra. Đơn giản vậy thôi, nhưng đó là cả một pháp môn tu tập mà Đức Phật đã giảng dạy rất kỹ.

Bài kinh này quan trọng đến mức trong lịch sử Phật giáo, người ta còn dành riêng một ngày để kỷ niệm ngày Đức Phật giảng nó, gọi là ngày Quán Niệm, hay ngày Tĩnh Tâm. Một bài viết trong kho sách có ghi rõ điều đó. Nghĩa là, hơi thở không phải là chuyện nhỏ. Hơi thở là cửa ngõ để trở về với chính mình, dù là ban ngày hay lúc nửa đêm.

Vậy thì lúc ba giờ sáng tỉnh giấc, mình làm gì? Việc đầu tiên, là đừng bật đèn, đừng cầm điện thoại. Cứ nằm yên đó. Đặt một tay lên bụng, tay kia buông lỏng. Thở vào, cảm nhận bụng phồng lên. Thở ra, cảm nhận bụng xẹp xuống. Không cần thở sâu, không cần thở theo kiểu gì đặc biệt. Chỉ cần thở tự nhiên, và biết mình đang thở.

Khi ý nghĩ kéo đến, mình đừng đuổi nó đi, cũng đừng chạy theo nó. Mình chỉ ghi nhận: à, đây là ý nghĩ về cuộc họp ngày mai. Rồi mình đưa tâm về lại hơi thở. Ý nghĩ khác đến, mình lại ghi nhận, rồi lại về với hơi thở. Cứ như vậy. Mỗi lần đưa tâm về, là một lần mình tập cho nó quen với việc ở yên. Giống như mình dạy một đứa trẻ ngồi yên, phải kiên nhẫn nhắc đi nhắc lại nhiều lần.

Có một điều rất hay về hơi thở. Hơi thở luôn ở hiện tại. Nó không ở quá khứ, cũng không ở tương lai. Khi mình chú tâm vào hơi thở, mình đang ở hiện tại. Mà lo lắng thì chỉ sống được ở quá khứ và tương lai. Nó không sống được ở hiện tại. Cho nên, mỗi hơi thở mình theo dõi được, là một lúc mình thoát khỏi lo lắng. Dù chỉ là vài giây, nhưng vài giây đó, mình được nghỉ.

Trong một bài viết khác, về đạo Phật nguyên thủy tại Việt Nam, có kể về một người học pháp hành thiền quán hơi thở từ một vị tăng, và đạt được mức thiền định rất cao. Câu chuyện đó cho thấy, pháp quán hơi thở không phải là lý thuyết suông. Nó là một pháp hành có thật, đã có người thực hành và có kết quả. Mình không cần đạt đến mức thiền định cao. Mình chỉ cần ngủ lại được, là đã đủ rồi.

Cũng cần nói thêm: nếu mình tỉnh giấc lúc nửa đêm thường xuyên, kéo dài nhiều tuần, kèm theo mệt mỏi, chán ăn, hay buồn bã, thì nên đi khám bác sĩ. Hơi thở giúp mình ngủ lại, nhưng nó không thay thế việc chăm sóc sức khỏe. Bài này chỉ nói về những đêm tỉnh giấc thông thường, do lo nghĩ, do thay đổi giấc ngủ, những chuyện ai cũng gặp.

Có một mẹo nhỏ nữa. Trước khi đi ngủ, mình có thể tập thở vài phút. Nằm xuống, thở chậm, đếm hơi thở từ một đến mười, rồi đếm lại từ đầu. Làm như vậy vài vòng, tâm mình sẽ quen với việc nương vào hơi thở. Đến lúc nửa đêm tỉnh dậy, mình không cần phải nhớ lại bài bản gì cả. Tay mình tự đặt lên bụng, hơi thở tự chậm lại. Vì ban ngày mình đã tập rồi, ban đêm cơ thể nó nhớ.

Chị Mai sau này kể, chị không còn sợ ba giờ sáng nữa. Có đêm chị vẫn tỉnh. Nhưng chị không còn bật điện thoại lên nữa. Chị nằm yên, thở, đếm hơi thở. Có đêm chị ngủ lại sau mười phút. Có đêm lâu hơn, nhưng chị không còn vật vã nữa. Chị bảo, cái cảm giác nằm đó mà thở, nghe bụng mình phồng lên xẹp xuống, nó giống như có ai đó đang ru mình ngủ. Mà người ru đó, chính là mình.

Ngủ ngon là một món quà. Mà món quà đó, nhiều khi không nằm ở thuốc men hay ở phòng ngủ đắt tiền. Nó nằm ở một hơi thở. Một hơi thở mà mình thật sự có mặt với nó. Đêm nay, nếu có tỉnh giấc, đừng vội lo. Cứ thở một hơi, rồi thở thêm một hơi nữa. Rồi mình sẽ ngủ lại. Nhẹ nhàng như vậy thôi.

🎧 Nghe bài này trong thư viện Giảng Sư
Nguồn
• Kinh Quán Niệm Hơi Thở — Trung Bộ Kinh 118 — trang 1
• Đạo Phật Nguyên Thủy tại Việt Nam — Bình Anson — trang 1
Bài liên quanThiền bên giường bệnh: chăm người thân bằng tâm yênNghe tin dữ: dừng lại một hơi thởUống trà cũng là thiền