🏠 Trang chủGiảng Sư📜 Kho kinh
Trang chủ › Thiền & hơi thở

Hai cánh của một con chim: định và huệ trong phép chỉ quán

Thiền & hơi thở · 7 phút đọc

Buổi sáng, anh mở mắt ra là đầu đã chạy. Việc hôm qua chưa xong. Việc hôm nay đã xếp hàng. Điện thoại rung. Tin nhắn chờ. Lòng thì cứ như cái quạt quay hết tốc độ, không có nút tắt.

Người xưa gọi cái đầu như vậy là tâm tán loạn. Muốn yên, phải có cách. Ngài Trí Khải, một vị thiền sư lớn của tông Thiên Thai, dạy một cách rất gọn. Cách ấy gọi là chỉ quán. Chỉ là dừng lại. Quán là nhìn cho rõ.

Ngài có một người anh tên là Trần Châm, làm quan võ trong quân đội. Năm bốn mươi tuổi, một hôm đi đường, ông gặp một vị tiên xem tướng, bảo rằng dương thọ của ông đã hết, chỉ trong một tháng thì chết. Ông kinh hãi, chạy về hỏi em. Trí Khải bảo anh cứ nghe theo mình mà tu tập, chắc chắn sẽ qua khỏi. Rồi ngài dạy cho anh pháp Tiểu Chỉ Quán, một cách ngồi thiền đơn giản, gọn nhẹ. Trần Châm nghe theo, tha thiết thực hành.

Hơn một năm sau, ông gặp lại vị tiên kia. Vị tiên ngạc nhiên hỏi ông có uống thuốc trường sinh không. Ông đáp không phải. Chỉ vì em tôi là Trí Khải dạy tôi tu tập chỉ quán tọa thiền nên mới được như vậy. Vị tiên khen rằng Phật pháp không thể nghĩ bàn. Mấy năm sau, Trần Châm nằm mộng thấy tên mình ghi trên thiên cung. Đúng mười lăm năm sau, ông ngồi kiết già, từ biệt quyến thuộc mà ra đi một cách yên ổn.

Câu chuyện ấy không phải để kể về phép lạ. Nó kể về một người biết dừng lại đúng lúc. Khi cái chết kề bên, ông không chạy thêm nữa. Ông ngồi xuống. Ông thở. Ông nhìn vào trong lòng mình. Và cuộc đời ông đổi hướng.

Trong sách Tọa Thiền Chỉ Quán, ngài Trí Khải viết rằng chỉ là cửa đầu để dẹp phiền não, quán là con đường chính để dứt mê lầm. Chỉ là cách nuôi lớn tâm thức. Quán là cách khơi dậy trí tuệ. Chỉ là nhân của thiền định. Quán là chỗ nương của trí tuệ. Hai pháp này như hai bánh xe, như chim có hai cánh. Tu lệch một bên là rơi vào đường tà.

Ngài nói rõ hơn. Người chỉ lo ngồi cho yên mà không học cách nhìn rõ, thì giống như kẻ chỉ có phước mà không có trí, gọi là ngu. Người chỉ lo suy nghĩ, học hỏi mà không chịu ngồi yên, thì giống như kẻ chỉ có trí mà không có định, gọi là cuồng. Ngu hay cuồng tuy khác nhau đôi chút, nhưng đều là đi lạc. Chỉ khi định và huệ đều nhau, người tu mới thấy rõ được Phật tánh của mình.

Nói bằng lời thường thì thế này. Dừng lại mà không nhìn, lòng chỉ lặng đi một lúc rồi đâu lại vào đấy. Nhìn mà không dừng lại, đầu chỉ thêm rối. Có người ngồi thiền rất siêng, ngồi được lâu, nhưng ra khỏi chiếu ngồi là vẫn nóng nảy như cũ. Đó là chỉ mà thiếu quán. Có người đọc rất nhiều sách, nói đạo lý rất hay, nhưng gặp chuyện trái ý là mất bình tĩnh ngay. Đó là quán mà thiếu chỉ.

Vậy tập chỉ quán ra sao. Trước hết là chỉ. Ngồi xuống một chỗ yên. Lưng thẳng, vai thả lỏng, hai tay đặt nhẹ. Thở vào, biết mình đang thở vào. Thở ra, biết mình đang thở ra. Ý nghĩ đến, cứ để nó đến, đừng đuổi, đừng níu, chỉ cần biết nó đến rồi trở về với hơi thở. Làm như vậy vài phút, lòng sẽ lắng xuống như nước đục để yên thì trong.

Rồi đến quán. Khi lòng đã lắng, nhìn vào ý nghĩ vừa đi qua. Nó từ đâu đến. Nó ở lại bao lâu. Nó đi về đâu. Nhìn kỹ sẽ thấy ý nghĩ nào cũng vậy. Đến rồi đi. Không có ý nghĩ nào ở lại mãi. Một cơn giận đến, nó nóng lên, rồi nó nguội đi. Một nỗi buồn đến, nó nặng xuống, rồi nó nhẹ đi. Thấy được như vậy, mình không còn bị ý nghĩ dắt đi nữa.

Áp vào đời thường thì rất thực. Sáng mai, trước khi trả lời một tin nhắn làm mình bực, dừng một hơi thở. Đó là chỉ. Rồi nhìn lại. Người ta nói câu đó vì họ đang mệt, hay vì họ ghét mình. Chuyện này có đáng để mình mất cả buổi sáng không. Đó là quán. Một hơi dừng, một cái nhìn, nhiều khi đủ để tránh một cuộc cãi vã.

Có người hỏi, tu như vậy thì được gì. Ngài Trí Khải không hứa hẹn gì lớn lao. Ngài chỉ nói rằng người thành tựu được cả định và huệ thì tự lợi và lợi tha đều đầy đủ. Nghĩa là mình yên, rồi người bên cạnh mình cũng được nhờ. Một người cha biết dừng lại trước khi mắng con, cả nhà được một buổi tối yên. Một người vợ biết nhìn rõ trước khi trách chồng, cả nhà được một bữa cơm lành.

Chim bay được là nhờ hai cánh cùng vỗ. Người tu được là nhờ dừng và nhìn cùng đi. Hôm nay, nếu lòng đang rối, đừng cố giải quyết hết mọi chuyện trong đầu. Ngồi xuống. Thở một hơi. Dừng lại trước đã. Rồi hãy nhìn. Dừng trước, thấy sau. Đó là phép chỉ quán mà ngài Trí Khải để lại, gọn gàng như một cái chìa khóa nhỏ, mở được cánh cửa lớn.

🎧 Nghe bài này trong thư viện Giảng Sư
Nguồn
• Tọa Thiền Chỉ Quán — Trí Khải đại sư, Thích Thanh Từ dịch (u-chiquan/chiquan1.htm)
• Tọa Thiền Chỉ Quán — Nguyên do pháp Chỉ Quán, chuyện Trần Châm (u-chiquan/chiquan0.htm)
Bài liên quanĐốt hương mà không cần khói: năm thứ hương của người ngồi thiềnGió động hay lòng động: công án lá phướn của Lục Tổ Huệ NăngTừ đỉnh núi xuống thiền đường: chuyện thiền sư Gavesako