Nhiều người tưởng thiền chỉ có ở chùa, trên bồ đoàn, trong giờ ngồi yên lặng. Còn mình, sáng đi làm, chiều về lo cơm nước, tối còn đống việc nhà, thì lấy đâu ra giờ mà thiền. Nghĩ vậy nên cả đời không bao giờ bắt đầu. Nhưng thiền không phải là chuyện chỉ dành cho lúc rảnh. Nếu thiền chỉ có trên bồ đoàn thì người bận rộn cả đời không có phần. May mà không phải vậy.
Trong sách Thiền Đốn Ngộ, có người hỏi thiền sư: Chỉ lúc ngồi thiền dụng công, khi đi có được dụng công chăng? Thiền sư đáp: Nay nói dụng công, chẳng riêng khi ngồi, cho đến đi đứng ngồi nằm, làm công việc, trong tất cả thời đều thường dụng công không gián đoạn ấy gọi là thường trụ. Nghe câu này, người bận rộn như mình mới thở phào: hóa ra rửa chén cũng dụng công được, gõ máy cũng dụng công được, chở hàng ngoài đường cũng dụng công được.
Dụng công trong lúc làm việc nghĩa là gì? Nghĩa là làm việc gì, biết việc đó. Rửa chén thì biết tay mình đang rửa chén, nước ấm hay lạnh, chén đã sạch hay chưa. Gõ máy thì biết mình đang gõ chữ nào, câu nào. Lái xe thì biết mình đang lái xe, đường trước mặt ra sao. Nghe thì đơn giản, nhưng thử làm sẽ thấy khó: tay đang rửa chén mà đầu đã nghĩ tới chuyện chiều nay, tay đang gõ máy mà đầu đã lo chuyện ngày mai. Thân ở đây, tâm ở kia, đó là làm việc mà không dụng công.
Làm việc trong chánh niệm không làm mình chậm lại, mà làm mình ít sai hơn. Người vừa làm vừa lo chuyện khác, hay làm sai, hay quên, hay phải làm lại. Người làm một việc một lúc, làm xong việc này rồi mới sang việc khác, thì làm đâu chắc đó. Một cái email viết trong lúc tâm đang yên, ít lỗi hơn một cái email viết trong lúc vừa viết vừa giận. Một món hàng gói trong lúc chú tâm, ít nhầm hơn món hàng gói trong lúc đầu óc để đâu đâu.
Dụng công còn là biết dừng đúng lúc. Làm việc liên tục bốn năm tiếng không nghỉ, đầu óc mụ mị, tay chân rã rời, mà vẫn cố làm, thì việc càng làm càng dở. Người biết dụng công thì biết thân mình đang mệt, biết tâm mình đang loạn, thì dừng lại một chút. Đứng dậy uống nước, thở vài hơi, nhìn ra cửa sổ, rồi làm tiếp. Dừng không phải là lười, dừng là để làm cho tốt hơn. Người xưa nói dụng công không gián đoạn, không có nghĩa là làm không nghỉ, mà là tâm luôn có mặt, kể cả trong lúc nghỉ.
Có việc nhàm chán, lặp đi lặp lại mỗi ngày, người ta hay làm trong lúc tâm đi chơi: quét nhà, lau bàn, gấp quần áo. Làm những việc đó trong chánh niệm lại là bài tập rất tốt. Quét nhà thì biết cây chổi đang đi tới đâu, bụi bay ra sao. Gấp quần áo thì biết tay mình đang gấp, vải mềm hay cứng. Việc nhàm chán trở thành bài thiền, vì nó không đòi hỏi suy nghĩ, chỉ đòi hỏi có mặt. Người nào quét được cái nhà cho sạch trong chánh niệm, người đó cũng đang dọn cái tâm của mình.
Làm việc với người khác cũng là dụng công. Đồng nghiệp nói, mình nghe cho hết, không vừa nghe vừa nghĩ câu trả lời. Khách hàng phàn nàn, mình nghe cho trọn, không cắt ngang. Sếp giao việc, mình hỏi cho rõ, không đoán mò rồi làm sai. Nghe và làm trong chánh niệm như vậy, ít hiểu lầm, ít mâu thuẫn. Nhiều chuyện rắc rối ở chỗ làm không phải vì việc khó, mà vì người ta không nghe nhau, không thấy nhau. Dụng công trong lúc làm việc cũng là dụng công trong lúc sống với người khác.
Khi làm sai, người dụng công không tự trách mình quá lâu, cũng không đổ lỗi cho người khác. Sai thì biết sai, sửa cho đúng, rồi làm tiếp. Cái tâm cứ day dứt chuyện đã sai thì không làm được việc đang làm. Buông chuyện đã qua xuống, trở về với việc trước mặt, đó cũng là dụng công. Làm việc gì cũng vậy: làm cho hết lòng trong lúc làm, làm xong thì buông, không mang theo về nhà, không mang lên giường ngủ.
Cuối ngày, nhìn lại, người dụng công không hỏi hôm nay mình làm được bao nhiêu việc, mà hỏi hôm nay mình làm việc trong tâm trạng nào. Làm nhiều mà tâm loạn, thì ngày đó mệt mà không vui. Làm vừa đủ mà tâm yên, thì ngày đó nhẹ nhàng. Công việc không đổi, chỉ có tâm mình đổi. Tâm đổi thì việc đổi theo. Đó là điều mà thiền trong lúc làm việc mang lại, không ồn ào, nhưng rất thật.
Ngày mai đi làm, thử một điều nhỏ: chọn một việc đầu tiên trong ngày, làm nó cho trọn vẹn, chỉ làm nó thôi. Rửa mặt thì chỉ rửa mặt, pha cà phê thì chỉ pha cà phê, mở máy thì chỉ mở máy. Làm xong việc đó rồi hãy sang việc khác. Một việc trọn vẹn buổi sáng sẽ kéo cả ngày đi theo. Thiền không ở trên bồ đoàn, thiền ở ngay trong tay mình, trong việc mình đang làm, ngay lúc này.
🎧 Nghe bài này trong thư viện Giảng Sư