Nhiều người tưởng đạo phải ở đâu xa lắm: trên núi cao, trong chùa lớn, trong những cuốn kinh dày. Mình phải bỏ nhà, bỏ việc, đi tìm một nơi yên tĩnh thì mới gặp được đạo. Nhưng thiền sư Mã Tổ ngày xưa chỉ nói một câu ngắn gọn: "Tâm bình thường là đạo." Người ta hỏi: "Thế nào là đạo?" Ngài đáp: "Tâm bình thường là đạo." Hỏi: "Thế nào là Phật?" Ngài đáp: "Tức tâm tức Phật", Phật tức là tâm, tâm tức là Phật.
Nghe qua, câu này dễ gây hiểu lầm. Tâm bình thường, chẳng lẽ cứ sống bình thường như mọi ngày là đã có đạo rồi sao? Vậy thì cần gì tu nữa? Nhưng chữ "bình thường" ở đây không có nghĩa là sống buông thả, mặc kệ. Tâm bình thường là cái tâm không thêm thắt, không chạy theo, không chống đối. Đói thì ăn, khát thì uống, mệt thì nghỉ, buồn ngủ thì ngủ. Làm việc gì thì biết việc đó, không vừa làm vừa mơ tưởng chuyện khác. Nghe thì đơn giản, nhưng thử nhìn lại một ngày của mình xem có được mấy lúc như vậy.
Sáng dậy, mình đánh răng mà đầu đã nghĩ đến cuộc họp. Ăn sáng mà mắt đã dán vào điện thoại. Đi làm mà lòng đã lo chuyện chiều nay. Nói chuyện với con mà đầu vẫn nghĩ đến công việc chưa xong. Cả ngày mình sống trong trạng thái "thân ở đây, tâm ở kia". Thân ngồi ăn cơm, tâm đang ở công ty. Thân nằm trên giường, tâm đang chạy ngoài đường. Cái tâm đó không bình thường, vì nó không ở với thân, không ở với hiện tại. Nó cứ chạy, cứ lo, cứ nhớ, cứ tưởng.
Tâm bình thường là tâm trở về với thân. Ăn thì biết mình đang ăn, nhai chậm, nếm vị. Đi thì biết mình đang đi, chân chạm đất, người thẳng. Nghe con nói thì nghe cho trọn câu, không vừa nghe vừa lướt điện thoại. Làm việc thì làm cho xong việc, không vừa làm vừa than thở. Nghe thì tầm thường quá, chẳng có gì cao siêu. Nhưng chính cái tầm thường đó lại là chỗ khó nhất. Vì tâm mình quen chạy rồi, bắt nó đứng yên một chỗ là cả một công phu.
Trong Cư Trần Lạc Đạo, Trần Nhân Tông cũng dạy người tu sống giữa đời mà không bị đời cuốn đi. Ở giữa chợ đời mà tâm vẫn bình thường, đó mới là tu thật. Không cần lên núi mới tu được. Người bán hàng ngoài chợ, người chạy xe ngoài đường, người nấu cơm trong bếp, ai cũng có thể tu, nếu tâm mình ở với việc mình làm. Đạo không nằm trong cái áo, không nằm trong cái chùa, mà nằm trong cách mình sống từng phút.
Có một điều cần nói rõ: tâm bình thường không phải là tâm vô cảm. Bình thường không có nghĩa là ai chửi cũng cười, ai làm gì cũng kệ. Khi giận, tâm bình thường là biết mình đang giận, không để cơn giận dắt đi nói lời cay độc. Khi buồn, tâm bình thường là biết mình đang buồn, ngồi với nỗi buồn một lúc thay vì vội vàng tìm cách trốn nó. Khi vui, tâm bình thường là biết mình đang vui, hưởng niềm vui mà không bám chặt vào nó, sợ nó mất. Bình thường là thấy rõ, không thêm, không bớt.
Người ta hay hỏi: tu bao lâu thì đắc đạo? Mã Tổ không trả lời câu đó. Ngài chỉ chỉ vào cái tâm bình thường ngay trước mắt. Đắc đạo không phải là một ngày kia bỗng dưng sáng rực lên. Đắc đạo là mỗi ngày mình sống gần hơn với cái tâm bình thường của mình. Hôm nay ăn một bữa cơm mà biết mình đang ăn, đó là một bước. Hôm nay nghe vợ nói mà không cắt ngang, đó là một bước. Hôm nay giận mà dừng lại được một hơi thở, đó là một bước. Nhiều bước nhỏ như vậy gom lại, thành con đường.
Tối nay, trước khi đi ngủ, thử ngồi yên một phút. Không cần làm gì cả. Chỉ ngồi, thở, và biết mình đang ngồi, đang thở. Một phút thôi. Đó là tâm bình thường. Đó là đạo. Nó không ở đâu xa. Nó ở ngay đây, trong hơi thở này, trong giây phút này.
🎧 Nghe bài này trong thư viện Giảng Sư