Chị Ngọc năm nay bốn mươi tuổi, làm kế toán, mất ngủ đã hơn một năm. Cứ đặt lưng xuống là đầu óc chạy như máy: sổ sách chưa xong, con mai thi, tiền nhà tháng này, rồi chuyện cãi nhau với đồng nghiệp hồi sáng. Chị đếm cừu, đếm tới con thứ mấy trăm vẫn tỉnh như sáo. Chị nghe nhạc thiền, uống sữa nóng, tập thể dục buổi chiều, đủ cả. Có đêm chị thức tới ba giờ sáng, sáng dậy đi làm với đôi mắt thâm quầng, người như đi mượn. Chị bảo: "Em không sợ mất ngủ. Em sợ cái cảm giác nằm đó mà không làm gì được, chỉ biết nhìn trần nhà và lo."
Nỗi khổ của người mất ngủ không chỉ là thiếu ngủ. Nỗi khổ lớn hơn là cảm giác bất lực. Mình muốn ngủ mà ngủ không được. Càng muốn ngủ, càng tỉnh. Càng tỉnh, càng lo. Càng lo, càng không ngủ được. Nó thành một vòng tròn luẩn quẩn, đêm nào cũng vậy. Người ta thường khuyên: đừng nghĩ gì nữa, thả lỏng đi, ngủ đi. Nhưng bảo một người đang lo đừng lo thì cũng như bảo người đang chìm đừng vùng vẫy. Càng nói, họ càng chìm.
Có một cách rất cũ mà người xưa đã dùng hàng ngàn năm nay, và khoa học ngày nay cũng công nhận: đếm hơi thở. Không phải đếm cừu, mà đếm hơi thở của chính mình. Cách làm đơn giản đến mức nhiều người nghe xong tưởng đùa. Nằm xuống, nhắm mắt lại, hít vào thật nhẹ, thở ra thật chậm. Hít vào, đếm một. Thở ra, đếm hai. Cứ thế đếm tới mười rồi quay lại từ đầu. Nếu đếm lạc, quên mất mình đang ở số mấy, thì quay về số một, bắt đầu lại. Không trách mình, không bực mình. Chỉ bắt đầu lại.
Vì sao đếm hơi thở lại hiệu quả hơn đếm cừu? Vì cừu là thứ ngoài mình, đếm cừu mà đầu óc vẫn có thể chạy đi chỗ khác. Còn hơi thở là của mình, nó đang ở đây, ngay trong thân mình. Khi mình chú ý vào hơi thở, mình buộc tâm phải ở lại với thân. Tâm ở lại với thân thì không còn chạy đi lo chuyện ngày mai nữa. Hơi thở vào ra đều đặn như sóng biển, nó ru tâm mình yên xuống, từ từ, nhẹ nhàng.
Trong thiền học, đây là pháp môn rất cổ, gọi là sổ tức, tức là đếm hơi thở. Kinh An Ban Thủ Ý là một trong những kinh thiền cổ nhất, dạy về hơi thở ý thức. Thiền sư Khương Tăng Hội, vị sơ tổ Thiền tông Việt Nam, cả đời hành trì pháp môn này. Trong sách viết về ngài, có câu rất rõ: "Căn bản của thiền pháp này vẫn là sự thực tập hơi thở ý thức và pháp quán chiếu về bốn lĩnh vực hiện hữu gọi là tứ niệm xứ." Hơi thở ý thức, nghĩa là thở mà biết mình đang thở. Không phải thở máy móc, mà thở với tất cả sự có mặt. Người xưa đếm hơi thở để đi vào thiền định. Người nay đếm hơi thở để đi vào giấc ngủ. Con đường thì một, chỉ khác đích đến.
Nhưng điều quan trọng nhất khi đếm hơi thở để ngủ không phải là đếm cho đúng, mà là buông cái ý muốn phải ngủ cho bằng được. Nghe thì nghịch lý, nhưng đúng vậy. Càng cố ngủ thì càng không ngủ được. Đếm hơi thở là để mình có việc gì đó làm trong lúc chờ giấc ngủ tới, thay vì nằm lo. Mình không ra lệnh cho giấc ngủ. Mình chỉ nằm đó, thở đều, đếm đều, và để giấc ngủ tự tìm đến khi nó muốn. Giống như ngồi chờ một người bạn, mình không thể bắt bạn phải đến đúng giờ. Mình chỉ có thể ngồi yên, pha sẵn ấm trà, và chờ.
Chị Ngọc thử cách này sau khi nghe một người bạn mách. Đêm đầu tiên, chị đếm tới mười mấy vòng vẫn chưa ngủ, nhưng chị thấy lạ: đầu óc không còn chạy lung tung nữa. Nó chỉ quanh quẩn với con số một, hai, ba. Đêm thứ ba, chị ngủ lúc nào không hay. Một tuần sau, chị bảo: "Có đêm em vẫn thức, nhưng không còn sợ nữa. Thức thì nằm đếm hơi thở, tới lúc nào ngủ thì ngủ. Không ngủ được thì cũng coi như mình vừa thiền một buổi. Sáng dậy vẫn mệt, nhưng lòng không còn hoảng như trước."
Có vài điều nhỏ cần lưu ý để cách này hiệu quả hơn. Thứ nhất, đừng đếm quá nhanh hay quá chậm, cứ theo nhịp thở tự nhiên của mình. Hít vào bao lâu thì thở ra bấy lâu, không gồng, không nín. Thứ hai, khi đếm lạc thì quay lại từ đầu, đừng bực mình. Việc đếm lạc là bình thường, nó chứng tỏ tâm mình vừa đi chơi, giờ mình dắt nó về. Mỗi lần dắt về là một lần tập. Thứ ba, đừng xem đồng hồ. Xem giờ chỉ làm mình thêm sốt ruột. Đồng hồ để ở xa, hoặc úp mặt xuống.
Và cuối cùng, nếu đã đếm hơi thở một lúc lâu mà vẫn không ngủ được, hãy ngồi dậy. Ra ngoài phòng khách, uống ngụm nước ấm, đọc vài trang sách nhẹ nhàng, rồi quay lại giường khi mắt đã díp lại. Đừng nằm lì trên giường mà vật lộn. Giường là để ngủ, không phải để chiến đấu với giấc ngủ.
Mất ngủ là chuyện nhiều người gặp, nhất là ở tuổi trung niên, khi gánh nặng gia đình và công việc đè lên vai. Đừng coi nó là bệnh nan y, cũng đừng coi thường nó. Một hơi thở đếm cho đàng hoàng có thể không chữa hết mọi thứ, nhưng nó là khởi đầu. Nó dạy mình một điều: tâm mình có thể yên lại, nếu mình cho nó một chỗ để bám vào. Hơi thở là chỗ bám đó. Nó luôn ở đây, miễn phí, không bao giờ rời bỏ mình. Chỉ cần mình nhớ quay về với nó.
Tối nay, nếu bạn lại trằn trọc, đừng đếm cừu nữa. Hãy đếm hơi thở. Hít vào, một. Thở ra, hai. Hít vào, ba. Thở ra, bốn. Đếm tới mười rồi quay lại. Cứ thế, nhẹ nhàng, không vội. Biết đâu, giữa chừng, giấc ngủ sẽ đến, êm như một cơn gió thoảng qua.
🎧 Nghe bài này trong thư viện Giảng Sư