Có người mỗi ngày ngồi thiền hai tiếng, tụng kinh ba thời, ăn chay trường, vậy mà gặp chuyện trái ý là nổi giận ngay, gặp người hơn mình là ganh tị ngay, gặp tiền là động lòng ngay. Ngồi nhiều mà tâm không đổi. Tu nhiều mà người vẫn như cũ. Sao vậy?
Ngày xưa, Mã Tổ Đạo Nhất ngồi thiền miệt mài. Thầy của ngài là Nam Nhạc Hoài Nhượng thấy vậy, bèn lấy một viên gạch ra mài trước am. Mã Tổ hỏi: "Thầy mài gạch làm gì?" Hoài Nhượng đáp: "Mài gạch làm gương soi." Mã Tổ nói: "Mài gạch làm sao thành gương được?" Hoài Nhượng đáp: "Ngồi thiền để thành Phật cũng giống như mài gạch để làm gương soi vậy."
Câu chuyện này được sách Nhân Quả ghi lại với lời bình rất thẳng: Hoài Nhượng đã đánh thức tâm thức của Mã Tổ bằng cách đem việc mài gạch làm gương soi để so với việc Mã Tổ ngồi thiền để làm Phật. Và sách còn nhắc: thiền chỉ là một phần sáu của Lục Độ Ba La Mật. Đừng tham chấp vào chỉ một việc tọa thiền mà e rằng vướng phải "thiền bịnh".
Mài gạch không thành gương. Không phải vì người mài không siêng. Người mài gạch có thể mài cả ngày, mài đến mòn cả tay, gạch vẫn là gạch. Vấn đề không phải ở sức lực, mà ở hướng đi. Sai hướng thì càng siêng càng xa.
Đời mình cũng đầy những viên gạch như vậy. Có người làm việc quần quật cả đời để kiếm tiền, tưởng tiền sẽ đem lại bình an, mà càng nhiều tiền càng lo. Có người học hết khóa này đến khóa khác, tưởng kiến thức sẽ làm mình khôn ngoan, mà càng học càng rối. Có người tu hết pháp này đến pháp khác, tưởng cứ ngồi lâu là sẽ ngộ, mà ngồi càng lâu tâm càng cứng.
Không phải siêng năng là sai. Siêng năng là tốt. Nhưng siêng năng mà không thấy rõ mình đang làm gì, đang đi về đâu, thì chỉ là mài gạch. Gạch mòn đi, tay mỏi đi, thời gian trôi đi, mà gương thì không bao giờ hiện ra.
Sách Đại thừa Phật giáo Tư Tưởng Luận cũng nói về điều này: "Mài gạch thành gương tuy là một công việc làm uổng công, nhưng mài ngọc để làm cho có ánh sáng là việc làm có hy vọng thành công." Cùng là mài, nhưng mài gạch và mài ngọc khác nhau. Ngọc vốn đã có ánh sáng bên trong, mài chỉ là làm cho ánh sáng ấy hiện ra. Gạch thì không có gì bên trong để hiện ra cả.
Vậy đâu là ngọc, đâu là gạch trong đời mình? Ngọc là cái tâm vốn sáng của mình, là Phật tánh sẵn có. Tu là mài cho sáng lên, là buông bớt những thứ che lấp nó: tham, sân, si, chấp trước. Gạch là những thứ bên ngoài mình cứ mài mãi mà không bao giờ thành gương: danh vọng, hơn thua, hình thức, số lượng. Ngồi thiền mà chỉ đếm giờ, tụng kinh mà chỉ đếm biến, làm phước mà chỉ đếm tiền, đó là mài gạch.
Hoài Nhượng không bảo Mã Tổ đừng ngồi thiền. Ngài chỉ hỏi: ngài ngồi để làm gì. Nếu ngồi để thành Phật, như thể Phật là một thứ gì đó ở ngoài mình, ngồi lâu sẽ biến thành, thì đó là mài gạch. Còn nếu ngồi để thấy rõ tâm mình, để buông xuống những gì che lấp, thì ngồi bao lâu cũng là mài ngọc.
Cho nên, trước khi siêng năng, hãy dừng lại hỏi mình một câu: mình đang mài gạch hay mài ngọc. Câu hỏi này áp dụng cho mọi việc, không chỉ việc tu. Đi làm, học hành, nuôi con, giữ gìn sức khỏe, đều có thể là mài ngọc hoặc mài gạch. Phân biệt được rồi, thì siêng năng mới có ý nghĩa. Còn chưa phân biệt được, thì càng siêng càng mệt, càng mệt càng tưởng mình đang tu, đang cố gắng, mà thật ra chỉ đang mòn dần như viên gạch kia.
🎧 Nghe bài này trong thư viện Giảng Sư