Người ta đi tìm đạo, thường tìm ở chỗ xa. Tìm trong sách dày, tìm trong chùa lớn, tìm ở những bậc thầy nổi tiếng. Có người đi hết chùa này tới chùa khác, học hết pháp này tới pháp khác, mà càng học càng thấy mình chưa tới đâu. Hỏi đạo là gì, người ta kể ra đủ thứ lý lẽ cao siêu. Nghe xong, mình gật gù, mà trong lòng vẫn trống. Đạo ở đâu, sao tìm hoài không thấy?
Chuyện xưa kể, có lần thiền sư Triệu Châu lên đường thuyết pháp cho đại chúng. Ngài nói: sự này rõ ràng không hiển nhiên, ngay cả vô lượng đại nhân cũng không vượt qua được. Rồi Ngài kể: khi tôi tới Quy Sơn, có một ông tăng hỏi ý tổ sư từ Tây sang là gì. Quy Sơn bảo: mang ghế lại đây. Nếu là tông sư, phải đem bản phận sự ra mà tiếp người.
Lúc đó, có một ông tăng hỏi Triệu Châu: ý tổ sư từ Tây sang là gì? Triệu Châu đáp: cây bách trước sân. Ông tăng không chịu: Hòa thượng đừng lấy cảnh chỉ người. Ông hỏi lại: ý tổ sư từ Tây sang là gì? Triệu Châu vẫn đáp như cũ: cây bách trước sân.
Ý tổ sư từ Tây sang là gì, là câu hỏi lớn nhất của Thiền tông. Tổ sư Bồ Đề Đạt Ma từ phương Tây sang phương Đông để truyền cái gì? Người học đạo nào cũng muốn biết. Ai cũng chờ một câu trả lời thật hay, thật sâu, thật xứng với tầm vóc của câu hỏi. Vậy mà Triệu Châu chỉ nói: cây bách trước sân. Một cái cây ngay trước sân chùa, ai cũng thấy mỗi ngày, có gì đặc biệt đâu?
Chính vì nó không đặc biệt, nên người ta không chịu. Ông tăng nghe xong, cho rằng thầy lấy cảnh để lảng tránh. Nhưng Triệu Châu không lảng tránh. Ngài trả lời đúng ngay câu hỏi. Đạo không ở đâu xa. Tổ sư từ Tây sang, mang theo cái gì? Mang theo cái thấy: đạo ở ngay trước mắt, ngay trong cái bình thường nhất. Cây bách trước sân, đứng đó từ bao năm, không nói gì, không giảng gì, mà vẫn là cây bách. Người thấy được cây bách như nó đang là, thì thấy được đạo.
Người đời hay mắc một cái bệnh: cái gì càng gần, càng bình thường, thì càng coi thường. Mình cứ nghĩ đạo phải là thứ gì ghê gớm lắm, phải tu mấy chục năm mới tới, phải lên núi cao mới gặp. Trong khi đó, đạo ở ngay trong bữa cơm mình ăn, trong cái áo mình mặc, trong cây bách trước sân mình đi ngang mỗi ngày. Mình đi tìm khắp nơi, mà quên nhìn xuống chân mình.
Có người hỏi: vậy tôi phải làm gì để thấy? Không cần làm gì thêm. Chỉ cần nhìn. Nhìn một cái cây cho thật kỹ, nhìn như lần đầu tiên mình thấy nó. Nhìn lá, nhìn thân, nhìn cách nó đứng im giữa trời đất, không vội vàng, không tranh giành. Cây không cố trở thành cái gì khác. Nó là cây, vậy thôi. Người cũng vậy. Mình là mình, vậy thôi, có gì phải cố trở thành ai khác?
Triệu Châu sau đó còn nói một câu nữa, đáng để mình ngẫm: đời này chẳng bằng đời trước, chỉ như Nam Tuyền tâm bình thường là đạo. Tâm bình thường là đạo. Bình thường không phải là tầm thường. Bình thường là không thêm thắt, không vẽ vời, không cố tỏ ra sâu sắc. Một người sống bình thường, ăn biết ngon, ngủ biết yên, gặp người biết thương, đó đã là đạo rồi.
Thực tập công án này không cần ngồi thiền cả giờ. Hôm nay, mình chọn một vật ngay trước mặt: cái cây ngoài cửa sổ, chậu hoa trên bàn, hay ly nước trên tay. Nhìn nó một phút, thật chậm, thật kỹ. Đừng nghĩ nó là gì, đừng đặt tên cho nó, đừng so sánh nó với cái khác. Chỉ nhìn. Một phút đó, mình sẽ thấy lạ: cái vật quen thuộc bỗng trở nên mới. Nó đứng đó, vẫn vậy, mà mình thì khác. Mình vừa chạm được vào một chút gì đó rất yên.
Đạo không ở đâu xa. Đạo ở ngay trước sân nhà mình. Chỉ là mình có chịu dừng lại để nhìn hay không. Cây bách vẫn đứng đó, từ bao năm nay. Nó không đi tìm ai. Người đi tìm, là mình.
🎧 Nghe bài này trong thư viện Giảng Sư