🏠 Trang chủGiảng Sư📜 Kho kinh
Trang chủ › Thiền & hơi thở

Thiền sư Không Lộ: từ tay chài lưới đến bậc thầy thời Lý

Thiền & hơi thở · 8 phút đọc

Có người nghĩ thiền là chuyện của người rảnh rỗi. Phải lên núi, phải ngồi kiết già, phải có chuông có mõ. Còn mình thì sáng đi làm, tối về lo cơm nước, con cái, nợ nần. Thiền ở đâu ra? Câu hỏi ấy, người xưa cũng từng hỏi. Và câu trả lời của một thiền sư Việt Nam thời Lý, đến nay vẫn còn nguyên giá trị.

Thiền sư Không Lộ, tên thật là Dương Không Lộ, mất năm 1119, là một thiền sư đời Lý. Chuyện của ngài được chép trong sách Thiền Uyển Tập Anh, một cuốn sách ghi lại tiểu sử các thiền sư Việt Nam. Điều đặc biệt là ngài không xuất thân từ gia đình quyền quý hay học thức. Ngài sinh ra ở Nghiêm Quang, Hải Thanh, trong một gia đình làm nghề chài lưới, đời đời sống bằng nghề đánh cá.

Một ngày kia, ngài bỏ nghề chài, hướng lòng theo Phật, thường trì tụng đà la ni. Khoảng niên hiệu Chương Thánh Gia Khánh, từ năm 1059 đến 1065, ngài cùng bạn đạo là Giác Hải cất bước vân du, tạm đến chùa Hà Trạch nương thân. Hai người mặc áo cỏ, ăn lá cây, đến nỗi quên chính thân mình. Sách chép: ngoài dứt ruỗi dong, trong tu thiền định, tâm thần tai mắt ngày một nhẹ nhàng.

Sau đó, ngài về quê mình lập chùa. Một hôm, có thị giả thưa rằng: từ ngày con đến đây, chưa được thầy dạy bảo chỗ tâm yếu, nhưng con mạn phép xin trình một bài kệ. Bài kệ đại ý là: rèn luyện thân tâm mới được trong, cây thẳng sum suê ngó sân không, có người đến hỏi không vương pháp, áo rập hình ngồi cạnh chấn phong.

Ngài xem xong, bảo: ngươi đem kinh đến, ta vì ngươi nhận, ngươi mang nước đến, ta vì ngươi uống, thì có chỗ nào mà ta lại không cho ngươi tâm yếu? Rồi ngài cất tiếng cười ha hả.

Câu trả lời ấy, nghe qua tưởng như đùa. Nhưng đó chính là tâm yếu mà người thị giả đi tìm. Tâm yếu không nằm trong một câu thần chú bí mật. Nó nằm ngay trong việc đem kinh đến, thầy nhận. Mang nước đến, thầy uống. Người mang trà đến, thầy tiếp cho. Người mang cơm đến, thầy nhận cho. Lúc nào người chào thầy, thầy liền cúi đầu. Chỗ nào mà thầy không chỉ tâm yếu cho trò?

Ngài thường nói bài kệ rằng: chọn chỗ đáng nương, đất rắn rồng, tình quê suốt buổi mãi vui rong, có khi lên thẳng đầu non quạnh, huýt một hơi dài lạnh cõi không. Đó là hình ảnh của một người đã buông hết những ràng buộc, sống thảnh thơi giữa quê hương mình, có khi lên núi, huýt một hơi dài cho lòng nhẹ nhõm.

Ngày mồng ba tháng sáu năm Kỷ Hợi, tức năm 1119, ngài viên tịch. Môn đồ thu thập xá lợi, táng trước cửa chùa.

Câu chuyện của Không Lộ dạy người đời một điều rất gần gũi: thiền không ở đâu xa. Thiền ở ngay trong đôi tay mình đang làm việc.

Ngài từng là người chài lưới. Tay ngài từng kéo lưới, từng gỡ cá. Rồi tay ấy cầm kinh, lần chuỗi, nhận chén nước từ tay thị giả. Đôi tay không đổi. Chỉ có lòng đổi. Trước kia, tay kéo lưới để kiếm sống, lòng đầy lo toan. Sau này, tay cầm kinh để tu tập, lòng nhẹ nhàng. Việc làm vẫn là việc làm. Nhưng người làm đã khác.

Nhiều người trong chúng ta cũng vậy. Sáng ra, tay mình rửa bát, quét nhà, lái xe, gõ máy tính. Ai cũng nghĩ những việc ấy là việc đời, không phải việc đạo. Nhưng Không Lộ dạy rằng: chính trong những việc ấy mà đạo hiện ra. Rửa bát thì biết mình đang rửa bát. Quét nhà thì biết mình đang quét nhà. Đem nước đến cho người khác, thì uống nước ấy bằng cả lòng biết ơn. Không cần tìm thêm một pháp môn nào khác.

Người thị giả trong truyện đã phạm một sai lầm mà ai cũng phạm: tưởng rằng tâm yếu là một thứ bí mật mà thầy giấu đi, phải xin mới cho. Nhưng thầy cười ha hả, vì thầy đã cho từ lâu rồi. Mỗi lần trò mang kinh đến, thầy nhận. Mỗi lần trò mang nước đến, thầy uống. Thầy chưa từng từ chối một lần nào. Tâm yếu chính là sự có mặt trọn vẹn trong từng việc nhỏ ấy.

Trong đời sống hôm nay, chúng ta cũng đi tìm tâm yếu khắp nơi. Đọc sách này, nghe giảng kia, tìm thầy nọ, thử pháp môn khác. Không có gì sai. Nhưng có khi, tâm yếu đang ở ngay trong chén cơm mình đang ăn, trong ly nước mình đang uống, trong câu chào mình nói với người thân mỗi sáng. Mình đem cơm đến cho cha mẹ, cha mẹ nhận. Mình mang nước đến cho vợ con, vợ con uống. Chỗ nào mà đạo không có mặt?

Cũng cần nói thêm một điều. Sách Thiền Uyển Tập Anh chép rằng Không Lộ và Giác Hải mặc áo cỏ, ăn lá cây, đến nỗi quên chính thân mình. Quên chính thân mình không có nghĩa là hành xác. Nó có nghĩa là khi làm việc, mình quên đi cái tôi của mình. Không còn nghĩ: tôi đang làm việc này cho ai, tôi được gì, người ta có biết ơn tôi không. Chỉ còn việc đang làm, và người đang làm việc ấy là một. Người chài lưới quên mình thì lưới kéo nhẹ. Người nấu cơm quên mình thì cơm ngon. Người làm việc quên mình thì việc xong mà lòng không mệt.

Cho nên, bài học của thiền sư Không Lộ, nói cho gọn, là thế này: đừng đi tìm thiền ở đâu xa. Thiền ở trong đôi tay mình, trong việc mình đang làm, trong người mình đang gặp. Tay từng chài lưới cũng có thể trở thành tay của một bậc thầy. Không phải vì tay đổi. Mà vì lòng đã đổi.

Hôm nay, khi rửa một cái bát, khi pha một ly trà, khi đưa cho ai một ly nước, xin hãy nhớ câu nói của Không Lộ: ngươi mang nước đến, ta vì ngươi uống. Thì có chỗ nào mà ta lại không cho ngươi tâm yếu? Tâm yếu ấy, thầy đã cho từ lâu. Chỉ là mình có nhận ra hay không mà thôi.

🎧 Nghe bài này trong thư viện Giảng Sư
Nguồn
• Thiền Uyển Tập Anh (Lê Mạnh Thát dịch và chú giải) — truyện 21. Thiền sư Không Lộ (?–1119), tr. 58–59 (đối thoại với thị giả và bài kệ của sư, tr. 58–59)
Bài liên quanQuên chìa khóa trước cửa nhà: tìm trong tâm trước khi tìm ngoài túiMột chiếc lá rụng trước sân: thiền quán vô thường cho người mớiNghe hàng xóm cãi nhau: nghe mà không xen vào