Mấy tuần nay, nhiều gia đình ăn cơm tối xong lại bàn nhau một chuyện nghe qua thì lạ: con mình mới mười mấy tuổi, liệu có nên được ký giấy đăng ký hiến tạng hay không.
Chuyện bắt đầu từ một dự thảo luật vừa được trình lên Quốc hội cuối tháng mười, sửa đổi Luật Hiến, lấy, ghép mô, bộ phận cơ thể người. Luật hiện hành từ năm 2006 quy định rõ: phải từ đủ mười tám tuổi mới được hiến và đăng ký hiến. Dự thảo mới vẫn giữ nguyên tắc bảo vệ trẻ em ở phần quan trọng nhất: khi còn sống, tuyệt đối không được lấy các bộ phận không tái sinh như thận, gan, tim, phổi của người dưới mười tám tuổi; chỉ mở một lối rất hẹp cho những mô có thể tái sinh như tế bào gốc tạo máu, tủy xương, máu. Phần gây tranh luận nằm ở chỗ khác: sau khi qua đời, trẻ dưới mười tám tuổi có thể đăng ký hiến nếu chính em đã bày tỏ nguyện vọng và có sự đồng ý bằng văn bản của cha mẹ hoặc người giám hộ hợp pháp. Dự thảo cũng siết chặt chống mua bán tạng: người hiến khi còn sống cho người ngoài gia đình phải từ hai mươi lăm tuổi, và cấm việc lợi dụng quan hệ giám hộ, nhận nuôi để lấy tạng của trẻ em.
Nghe đến đây, nhiều phụ huynh bảo: hiến tạng cứu người là việc thiện lớn, ai cũng quý. Nhưng sao phải hỏi đến các cháu nhỏ? Trước đó, cơ quan soạn thảo từng lấy ý kiến cả trẻ từ bảy đến mười bảy tuổi, và không ít cha mẹ giật mình. Có người nói thẳng: trẻ em không phải là kho dự trữ sinh học. Nỗi lo của họ rất thật: con chưa đủ tuổi để hiểu hết sống chết là gì, một nguyện vọng nói ra ở tuổi mười ba, mười lăm có khi chỉ là cảm xúc nhất thời, là muốn làm điều tốt theo bạn bè, theo phong trào. Và dù luật có ghi cha mẹ đồng ý bằng văn bản, thì khi đứa trẻ đã ký, đã bày tỏ, cha mẹ bỗng bị đặt vào thế khó: gật đầu thì xót con, lắc đầu thì mang tiếng ngăn con làm việc thiện. Áp lực ấy chạy ngược từ tờ giấy lên vai người làm cha mẹ. Cũng vì vậy, có đại biểu Quốc hội đã đề nghị cân nhắc rút phần đăng ký dành cho người dưới mười tám tuổi.
Phía ủng hộ thì có lý của họ: ngoài kia có những em bé đang chờ ghép tạng từng ngày, mà tạng của người lớn không phải lúc nào cũng vừa với cơ thể nhỏ bé của các em. Và một đứa trẻ biết nghĩ cho người khác, muốn sau khi mất vẫn cứu được ai đó, thì nguyện vọng ấy đáng được lắng nghe.
Nhìn bằng con mắt nhà Phật, hiến tặng thân thể là hạnh bố thí rất cao quý. Trong sách Bố Thí Độ có kể chuyện tiền thân: vua Sivi đã hiến cả đôi mắt của mình, và hạnh cho đi đến mức ấy được xếp vào bậc cao thượng nhất. Nhưng xin để ý một điều: cốt lõi của bố thí không nằm ở vật cho, mà nằm ở cái tâm cho — tâm ấy phải là tâm tự nguyện, xả ly, không bị ai thúc ép, không mong cầu điều gì. Một nguyện vọng bị áp lực đè lên, dù là áp lực rất khéo, rất nhân danh điều tốt, thì đã không còn trọn là tâm bố thí nữa.
Và nhà Phật cũng đặt cha mẹ ở một vị trí rất thiêng liêng đối với con. Kinh Thập Thiện giảng rằng cha mẹ là ruộng phước của người con hiếu thảo — là người sinh thành, che chở, gánh phần quyết định cho con khi con chưa đủ lớn. Với một đứa trẻ chưa thành niên, thân thể của con gắn liền với trách nhiệm của cha mẹ. Cho nên, dù dự thảo có điều khoản cha mẹ đồng ý, thì câu hỏi vẫn còn nguyên: có nên mở cánh cửa đăng ký cho trẻ, để rồi cha mẹ phải đứng trước áp lực ngược như thế hay không?
Hiến tạng là việc thiện. Bảo vệ trẻ em và tôn trọng quyền làm cha mẹ cũng là việc thiện. Một điều luật tốt phải giữ được cả hai, và giữ sao cho lòng tốt của trẻ thơ không vô tình trở thành gánh nặng trên vai những người sinh ra em.
🎧 Nghe bài này trong thư viện Giảng Sư