Ngày mười tháng mười một vừa rồi, có một bài đăng trên mạng khiến hàng trăm người vào bình luận. Một cô gái trẻ kể: năm ngoái, bạn thân hỏi vay hai mươi triệu, cô cho vay vì nể, vì nghĩ bạn thân thì giúp nhau lúc khó khăn là lẽ thường. Rồi cô bị công ty cho nghỉ việc, hai tháng không có thu nhập, nhắn tin hỏi bạn trả tiền thì bạn cứ khất lần, rồi im lặng luôn. Cô viết rằng từ đó cô thề không bao giờ cho ai vay tiền nữa. Bên dưới, hàng trăm bình luận kể những câu chuyện giống hệt: cho vay hai trăm nghìn, hai triệu, hai trăm triệu, rồi mất cả tiền lẫn bạn. Có người cay đắng tổng kết: giúp họ thì họ coi là đương nhiên, từ chối họ thì mình lại bị chê là ích kỷ.
Chuyện cho bạn vay tiền, nghe thì nhỏ, mà thật ra là một trong những chuyện khó xử nhất trong đời. Cho vay thì sợ mất. Không cho thì sợ mất lòng. Đòi thì ngại, mà không đòi thì tiếc. Nhiều người cho vay không phải vì dư tiền, mà vì không biết từ chối. Bạn thân mở miệng, mình không nỡ nói không. Người thân nhờ vả, mình sợ bị chê là keo kiệt. Thế là mình đưa tiền đi, rồi ngồi thấp thỏm chờ. Chờ một tuần, một tháng, một năm. Tiền không về. Tình bạn cũng không còn như trước. Gặp nhau cứ ngượng ngùng. Nhắn tin thì sợ bị nghĩ là đòi nợ. Không nhắn thì trong lòng cứ ấm ức.
Đạo Phật dạy về bố thí, tức là cho đi, bằng một con mắt rất sáng. Trong một bài pháp của Thư Viện Phật Học, có câu rằng giúp đỡ cho chúng sanh được an vui, ấm no, đó là sự bố thí đáng làm. Và trong một bài pháp khác, bố thí được gọi là phương tiện đầu tiên hướng dẫn người về với Phật giáo. Nghĩa là cho đi là việc tốt, là việc nên làm, là bước đầu tiên của người muốn sống thiện. Nhưng chữ bố thí trong đạo Phật có một điều kiện quan trọng: cho bằng trí tuệ, không phải cho bằng cảm tính.
Cho bằng trí tuệ nghĩa là sao? Nghĩa là trước khi cho, mình phải nhìn rõ ba điều. Thứ nhất, mình có thật sự dư không. Tiền mình định cho đi, có phải là tiền mình không cần đến trong thời gian tới không? Nếu đó là tiền thuê nhà, tiền ăn, tiền để dành phòng khi ốm đau, thì đừng cho vay. Cho vay bằng tiền mình cần để sống, rồi khi mình khó khăn lại oán người ta, thì cái cho đó đã không còn là bố thí nữa. Nó thành một món nợ cảm xúc, càng giữ càng nặng.
Thứ hai, mình có chắc sẽ lấy lại được không. Nếu không chắc, hãy coi số tiền đó như cho luôn. Chỉ cho vay số tiền mà nếu mất hẳn, mình vẫn sống yên, không tiếc, không oán. Nguyên tắc này nghe thì khắc nghiệt, nhưng nó cứu được rất nhiều tình bạn. Vì phần lớn tình bạn rạn nứt không phải vì tiền, mà vì kỳ vọng. Mình kỳ vọng người ta trả đúng hẹn. Người ta không trả. Kỳ vọng vỡ thì tình cũng vỡ. Nếu ngay từ đầu mình đã xác định đây là tiền cho, không phải tiền vay, thì không có kỳ vọng nào để vỡ cả.
Thứ ba, mình cho vì thương người ta, hay vì sợ bị chê? Nhiều người cho vay không phải vì thương bạn, mà vì sợ mất mặt. Sợ bạn nói mình keo kiệt. Sợ người thân nói mình ích kỷ. Cái cho vì sợ như vậy, trong lòng mình đã không vui rồi. Mà người nhận, họ cũng cảm nhận được. Cho mà trong lòng không hoan hỷ, thì cái cho đó không tạo ra phước gì cả. Nó chỉ tạo ra thêm một mối bận lòng.
Vậy thì khi bạn thân hỏi vay tiền, mình phải làm sao cho khôn? Có vài cách nói vừa giữ được tình, vừa giữ được tiền. Cách thứ nhất, nói thật về khả năng của mình. Ví dụ: tháng này mình cũng đang kẹt, mình chỉ giúp được chừng này thôi. Nói thật thì nhẹ lòng cả hai bên. Cách thứ hai, nếu cho vay, hãy nói rõ ngay từ đầu: mình cho mượn, hẹn ngày trả, và ghi lại bằng tin nhắn cho rõ ràng. Rõ ràng không phải là không tin nhau. Rõ ràng là cách bảo vệ tình bạn. Cách thứ ba, nếu không muốn cho vay, hãy giúp bằng cách khác. Giới thiệu việc làm, cho mượn đồ dùng, cùng ngồi lại tìm cách giải quyết khó khăn. Giúp không nhất thiết phải là đưa tiền. Đôi khi, một lời khuyên đúng lúc còn quý hơn tiền.
Còn nếu đã lỡ cho vay rồi, tiền không về, thì làm sao? Trước hết, hãy đòi một cách thẳng thắn mà ôn hòa. Nhắn tin rõ ràng, hẹn ngày cụ thể, đừng vòng vo, đừng ám chỉ. Nếu người ta vẫn im lặng, hãy coi đó là bài học, không phải là mối thù. Bài học là: từ nay mình chỉ cho vay trong khả năng, và mình học cách nói không. Đừng để một lần mất tiền biến thành nhiều năm oán hận. Oán hận chỉ làm khổ mình, không làm tiền quay về.
Cuối cùng, xin nói với những người đang đi vay bạn bè: tiền của bạn mình cũng là mồ hôi của họ. Vay thì nhớ trả. Trả đúng hẹn là giữ chữ tín. Không trả được thì nói trước, xin khất rõ ràng, đừng im lặng. Im lặng là cách nhanh nhất để giết chết một tình bạn. Người ta cho mình vay vì tin mình. Đừng để niềm tin đó trở thành bài học cay đắng khiến họ không dám tin ai nữa.
Cho bạn vay tiền, rồi mất cả tiền lẫn bạn, là câu chuyện buồn mà rất nhiều người đã trải qua. Nhưng câu chuyện đó không có nghĩa là từ nay đừng giúp ai nữa. Nó chỉ nhắc mình một điều: thương người thì phải thương cho khôn. Giúp người mà không làm khổ mình, thì cái giúp đó mới bền. Cho đi bằng trí tuệ, đó mới là bố thí thật sự.
🎧 Nghe bài này trong thư viện Giảng Sư