Ngày mười một tháng mười một vừa rồi, có một bài đăng trên mạng khiến nhiều sinh viên làm thêm thở dài: đúng quá, mình cũng từng như vậy. Bài đăng chụp lại đoạn trò chuyện giữa một bạn sinh viên và quản lý quán. Bạn hỏi khi nào được nhận lương, vì các bạn cùng làm đã nhận rồi. Quản lý trả lời: nghỉ giữa ca thì công ty không trả, đó là quy định. Bạn sinh viên đáp lại: em đã báo trước đúng mười lăm ngày theo hợp đồng, em không tự ý nghỉ, và trước đó quản lý còn hứa hỗ trợ tiền xe cho sinh viên. Cuộc trò chuyện kết thúc trong im lặng, không có câu trả lời. Bên dưới bài đăng, hàng trăm bình luận phẫn nộ thay cho bạn sinh viên, nhiều người khuyên nên khiếu nại lên cơ quan lao động, vì giữ lương, phạt tiền tùy tiện là việc không đúng luật. Có người kể mình cũng từng bị quỵt vài trăm nghìn, số tiền không lớn, nhưng cảm giác bị coi thường thì lớn lắm.
Làm thêm bị quỵt lương, nghe thì là chuyện tiền nong, mà thật ra là chuyện nhân phẩm. Một bạn sinh viên đi làm thêm, một giờ chỉ được vài chục nghìn. Để có được số tiền đó, bạn phải đứng suốt ca, bưng bê, dọn dẹp, cười với khách dù mệt. Tiền lương đó là mồ hôi thật, thời gian thật, sức khỏe thật. Người ta giữ lại số tiền đó, không phải vì họ thiếu vài trăm nghìn. Mà vì họ nghĩ sinh viên thì hiền, sinh viên thì sợ, sinh viên thì không dám đòi. Cái suy nghĩ đó mới là điều đáng buồn nhất. Nó biến sức lao động của người trẻ thành thứ có thể lấy không.
Đạo Phật nói về nhân quả bằng một câu rất thẳng. Trong một bài pháp của Thư Viện Phật Học, có câu rằng tất cả các loại hoạn khổ trên đời đều bắt nguồn từ lòng tham thủ, và sự thật sâu xa về luật nhân quả là điều ai cũng cần thấy rõ. Nói theo lời thường: người ta làm điều xấu không phải vì họ không biết đó là xấu. Mà vì lòng tham che mất mắt. Tham một chút tiền lương của sinh viên, mà không thấy rằng mình đang gieo một cái nhân xấu. Cái nhân đó, sớm muộn gì cũng trổ quả. Hôm nay mình quỵt tiền của người khác, ngày mai mình sẽ mất lòng tin của người khác. Một cửa hàng mà tiếng xấu lan ra, ai còn dám đến làm, ai còn dám đến ăn?
Nhưng bài học nhân quả không chỉ dành cho người quỵt lương. Nó cũng dành cho người bị quỵt. Khi bị quỵt lương, mình giận là phải. Giận là cảm xúc tự nhiên của con người. Nhưng giận rồi làm gì, mới là điều quyết định. Có người vì giận mà đập phá, chửi bới, đăng bài bôi nhọ sai sự thật. Làm vậy, tiền chưa chắc đã về, mà mình lại biến thành người sai. Có người vì giận mà nuốt cục tức vào trong, rồi từ đó không dám tin ai nữa, không dám đi làm thêm nữa. Làm vậy, người quỵt lương đã lấy của mình không chỉ tiền, mà cả niềm tin vào đời. Cả hai cách đều không tốt. Cách tốt nhất là đòi quyền của mình bằng con đường đúng.
Đòi sao cho đúng? Trước hết, giữ lại bằng chứng. Tin nhắn trao đổi về lương, lịch làm việc, hợp đồng nếu có, hình ảnh chấm công, lời hứa của quản lý. Tất cả đều là bằng chứng. Đừng xóa tin nhắn khi tức giận. Đừng cãi nhau qua điện thoại mà không lưu lại gì. Thứ hai, nói chuyện một cách bình tĩnh và rõ ràng. Hỏi quản lý bằng văn bản: lương của em là bao nhiêu, vì sao chưa trả, khi nào trả. Nói rõ mình đã làm đủ ca, đã báo trước đúng quy định. Bình tĩnh không phải là yếu. Bình tĩnh là để người ta không có cớ nói mình vô lý. Thứ ba, nếu quản lý vẫn không trả, hãy nhờ đến cấp cao hơn, hoặc đến cơ quan lao động địa phương. Nhiều bạn sinh viên ngại khiếu nại vì sợ phiền, sợ số tiền nhỏ không đáng. Nhưng khiếu nại không chỉ để lấy lại tiền của mình. Nó còn để người chủ đó không dám quỵt tiền của bạn sinh viên tiếp theo.
Trong một bài pháp khác của Thư Viện Phật Học, có câu rằng người có trí tuệ, rõ biết lý nhân quả rồi, nên tu thiện nghiệp, bởi có tu thiện nghiệp mới cảm được quả tốt đẹp. Tu thiện nghiệp, nói theo lời thường, là làm việc thiện, sống ngay thẳng, giữ lòng mình trong sạch. Người sinh viên bị quỵt lương mà vẫn đòi quyền một cách ngay thẳng, không gian dối, không trả thù, chính là đang tu thiện nghiệp. Tiền có thể mất, nhưng lòng ngay thẳng thì còn. Mà lòng ngay thẳng còn, thì sau này đi đâu, làm gì, người ta cũng tin mình.
Còn với những người đang làm chủ, đang thuê sinh viên làm thêm, xin nói một lời. Sinh viên làm thêm không phải là lao động rẻ tiền để mình muốn đối xử sao cũng được. Họ là những người trẻ đang vừa học vừa làm, đang cố gắng tự nuôi mình. Trả lương đúng hẹn, trả đủ, là việc tối thiểu của một người làm chủ tử tế. Đừng nghĩ rằng sinh viên không biết luật nên mình muốn làm gì cũng được. Sinh viên hôm nay hiền, không có nghĩa là sinh viên ngày mai cũng im lặng. Tiếng xấu lan nhanh lắm, nhất là trong thời buổi mạng xã hội. Một bài đăng thôi, cả ngàn người sẽ biết cửa hàng mình đối xử với nhân viên ra sao.
Làm thêm bị quỵt lương là chuyện buồn, mà buồn nhất không phải vì mất tiền. Buồn nhất là vì có người coi thường sức lao động của người trẻ. Nhưng chuyện buồn đó cũng dạy mình một bài học lớn: công sức của mình có giá, và mình có quyền đòi lại giá đó bằng con đường đúng đắn. Đòi sao cho đúng, giận sao cho nhẹ. Giữ được tiền thì tốt. Giữ được lòng ngay thẳng thì quý hơn. Và nhớ rằng, người gieo nhân nào, sẽ gặt quả đó. Mình chỉ cần sống ngay thẳng, còn lại, nhân quả tự có câu trả lời của nó.
🎧 Nghe bài này trong thư viện Giảng Sư