Có một câu chuyện được báo chí kể lại đầu tháng mười một vừa rồi. Một sinh viên năm thứ ba ở Hà Nội, bắt đầu chơi tài xỉu trên mạng từ năm nhất, mỗi ngày chỉ năm mươi nghìn đồng. Năm thứ hai, con số lên một trăm nghìn. Năm thứ ba, hai trăm nghìn một ngày. Đến giữa học kỳ, số nợ đã lên tới bảy mươi triệu đồng, kết quả học tập rơi xuống mức cảnh cáo. Vay tiền trên mạng lại quá dễ, chỉ cần gửi ảnh căn cước công dân là có tiền. Càng chơi càng thua, càng thua càng muốn gỡ, càng gỡ càng lún sâu. Câu chuyện ấy không phải chuyện hiếm. Nhiều sinh viên khi vướng nợ đều giấu gia đình, giấu nhà trường, rồi tự giải quyết sai lầm bằng một sai lầm lớn hơn.
Nghe qua, ai cũng hỏi: sao chỉ năm mươi nghìn một ngày mà thành bảy mươi triệu? Câu trả lời nằm ở chỗ: cái nhỏ không ở yên một chỗ. Hôm nay năm mươi nghìn, mai một trăm nghìn, ngày kia hai trăm nghìn. Mỗi lần thua, trong lòng lại vang lên một câu: gỡ lại ván này thôi. Cái câu "thôi" ấy lặp lại hàng trăm lần, và mỗi lần lặp lại, con số lại lớn thêm một chút. Đến lúc nhìn lại thì đã quá muộn. Đó cũng là cách mà nhiều cái bẫy trên mạng vận hành: bắt đầu bằng một số tiền nhỏ đến mức người ta không thấy sợ, rồi lớn dần lên trong im lặng.
Trong kinh Pháp Cú có một câu dạy rất hợp với chuyện này. Đức Phật dạy: chớ khinh điều ác nhỏ, cho rằng không tai ương. Nước từng giọt tuy nhỏ, dần dần đầy vại to. Người làm điều xấu cũng vậy, từng chút một mà thành lớn. Câu này không phải để dọa ai. Nó chỉ nói một sự thật giản dị: cái nhỏ mà lặp lại mỗi ngày thì không còn nhỏ nữa. Một ván bài năm mươi nghìn không làm ai sạt nghiệp. Nhưng một thói quen đặt cược mỗi ngày thì làm được. Cái đáng sợ không phải là một lần chơi, mà là cái đà. Một khi đã quen tay, quen mắt, quen với cảm giác hồi hộp chờ kết quả, thì dừng lại trở thành chuyện khó nhất.
Người xưa cũng từng nói về cờ bạc như một thứ làm người ta quên mất việc chính. Trong bài Hịch Tướng Sĩ, Trần Quốc Tuấn kể: có kẻ lấy việc chọi gà làm vui, có kẻ lấy việc cờ bạc làm thích, mà quên lo việc nước, việc nhà. Câu nói ấy cách chúng ta hàng trăm năm, nhưng tâm lý thì vẫn y nguyên. Người chơi không nghĩ mình đang đánh bạc. Người ta nghĩ mình đang giải trí, đang kiếm thêm, đang thử vận may. Đến khi nhận ra mình đã nghiện cảm giác ấy thì tiền đã đi, học đã dở, lòng đã rối.
Vì sao càng thua càng muốn gỡ? Vì lòng tham và lòng tiếc không chịu thua. Thua mười nghìn thì tiếc mười nghìn, muốn gỡ mười nghìn. Thua một triệu thì tiếc một triệu, muốn gỡ một triệu. Cứ thế, cái cần gỡ ngày càng lớn, mà khả năng gỡ thì ngày càng nhỏ. Trong lúc ấy, các ứng dụng cho vay lại mở cửa sẵn. Vay trong năm phút, không cần gặp ai, không cần ai biết. Cái dễ dàng ấy chính là cái bẫy thứ hai. Nợ cũ chưa trả, đã vay nợ mới để trả nợ cũ. Vòng xoáy cứ thế quay, nhanh dần, cho đến khi không còn quay nổi nữa.
Vậy thì lối ra ở đâu? Lối ra bắt đầu từ một việc rất khó: dừng lại và nói thật. Dừng chơi ngay hôm nay, không đợi đến ván sau, không đợi đến khi "gỡ được một ít rồi dừng". Người đã lún sâu đều biết: không có ván cuối cùng nào cả. Chỉ có quyết định dừng lại mới là ván cuối cùng. Sau đó là nói thật với gia đình. Nhiều bạn trẻ giấu vì sợ bị mắng, sợ làm cha mẹ buồn. Nhưng cha mẹ buồn vì con nói thật vẫn nhẹ hơn cha mẹ đau vì con giấu đến khi không cứu được nữa. Gia đình là chỗ dựa gần nhất, và phần lớn các gia đình, khi biết chuyện, đều chọn cách cùng con gỡ rối thay vì bỏ mặc con.
Ngoài gia đình, còn có những nơi có thể giúp. Trung tâm hỗ trợ sinh viên của trường, đoàn thanh niên, các đường dây tư vấn tâm lý đều là những chỗ có thể tìm đến. Nếu trong lòng thấy bứt rứt, mất ngủ, không tập trung học được, thì nên gặp người có chuyên môn để được hỗ trợ, đừng tự chịu một mình. Nợ tiền có thể trả dần, nhưng nợ trong lòng mà không ai gỡ cùng thì nặng lắm. Một người từng vấp ngã không phải là người hỏng. Người hỏng là người vấp rồi mà vẫn bước tiếp vào đúng chỗ vấp ấy.
Cuối cùng, xin nhắc lại câu kinh kia bằng lời thường: đừng coi thường cái nhỏ. Năm mươi nghìn một ngày không nhỏ, nếu nó lặp lại mỗi ngày. Một lần bấm đồng ý vay tiền không nhỏ, nếu sau đó là mười lần bấm nữa. Biết dừng khi còn nhỏ, là biết thương mình khi còn kịp. Ai đang ở trong vòng xoáy ấy, xin hãy dừng lại hôm nay, nói thật với người thân, và tìm đến sự hỗ trợ chuyên môn khi cần. Đường quay lại luôn còn đó, chỉ cần mình chịu quay đầu.
🎧 Nghe bài này trong thư viện Giảng Sư