Đời này có một loại bẫy rất êm. Không ai dí dao vào cổ mình. Người ta chỉ rót cho mình một ly, khen một câu, rồi đợi mình tự uống.
Một người bạn rủ đầu tư, lãi cao gấp ba ngân hàng, vốn ít, lời nhanh, chỉ cần rủ thêm vài người nữa. Một tin nhắn báo trúng thưởng, chỉ cần đóng ít phí làm thủ tục. Một khóa học làm giàu, thầy khoe xe sang nhà lớn, học phí chỉ vài triệu, học xong đổi đời. Một loại thuốc bổ, uống vào khỏi đủ bệnh, người bán nói hay như hát, mà chính người bán không uống bao giờ.
Điểm chung của tất cả những thứ ấy là gì? Người khen thì khen rất hay. Người bán thì bán rất giỏi. Nhưng người ta không dùng thứ mình bán.
Trong kho truyện Tiền Thân có một chuyện ngắn mà sâu, chuyện bình rượu đầy.
Thuở xưa ở thành Xá-vệ có một đám người nghiện rượu. Tiền mua rượu đã hết. Một tay bợm nghĩ ra kế: ông Cấp Cô Độc, vị đại triệu phú, thường đeo nhẫn, mặc áo đẹp đi chầu vua. Bọn chúng sẽ pha thuốc mê vào bình rượu, dựng một quán rượu bên đường. Khi ông đi về, mời ông vào uống một chút. Ông mê đi, chúng lấy nhẫn, lấy áo, có tiền mua rượu.
Chúng làm y như vậy. Khi ông Cấp Cô Độc đi về, chúng đón ông, mời mọc ngọt ngào: chúng tôi có rượu rất ngon, ngài uống một chút rồi đi.
Ông Cấp Cô Độc là bậc Thánh đệ tử, đời nào uống rượu. Nhưng ông muốn vạch mặt bọn chúng, nên bước vào quán, nhìn chúng làm, biết ngay rượu đã pha thuốc mê. Ông nói: các ngươi để thuốc mê vào bình rượu, khiến người qua lại uống rồi say mê, rồi cướp của. Các ngươi dựng quán, ngồi đấy, chỉ tán thán rượu này. Nhưng không một người nào trong các ngươi dám uống. Nếu rượu này không pha thuốc mê, thì các ngươi hãy uống trước đi.
Bọn nghiện rượu hoảng sợ, bỏ chạy tán loạn. Ông về thưa với Phật. Phật bảo: lần này chúng lừa dối ông. Trong quá khứ, chúng cũng đã lừa dối các bậc hiền trí. Rồi Phật kể chuyện quá khứ.
Thuở xưa, Bồ-tát làm triệu phú ở Ba-la-nại. Đám nghiện rượu ấy cũng bày kế y như vậy. Bồ-tát cũng bước vào, nhìn các bình rượu còn đầy tràn, rồi nói: các bình rượu của các bạn vẫn còn đầy. Các bạn chỉ tán thán rượu, mà không uống một giọt. Nếu rượu này ngon thật, các bạn đã uống rồi. Rượu này đã bị pha thuốc mê. Rồi Ngài đọc bài kệ: bình rượu đầy như vậy, rượu đâu có đổi khác, vì lý do ta biết, rượu này không phải tốt.
Chuyện chỉ có vậy. Nhưng câu kệ ấy đáng để mình ngẫm cả đời.
Bình rượu đầy như vậy, rượu đâu có đổi khác. Cái bẫy không nằm ở chỗ rượu vơi hay đầy. Cái bẫy nằm ở chỗ người mời không uống. Người bán hàng thật, người ta dùng hàng của mình. Người thầy thật, người ta sống bằng điều mình dạy. Người giới thiệu việc tốt thật, người ta đã làm việc ấy rồi. Còn người chỉ khen mà không dùng, chỉ rủ mà không làm, thì lời khen ấy rẻ lắm.
Ngẫm lại mà xem, mình đã uống bao nhiêu bình rượu như vậy trong đời? Mua một món đồ vì người bán khen quá hay, về nhà mới biết mình không cần. Góp tiền vào một vụ làm ăn vì nghe người ta kể lãi to, đến lúc mất tiền mới biết người kể chưa bao giờ bỏ vốn. Nghe lời một người khuyên mình bỏ việc, đổi nghề, làm giàu nhanh, sau mới biết chính người khuyên còn đang chật vật. Uống rồi mới biết rượu có thuốc mê. Lúc ấy, tiền đã mất, thời gian đã mất, có khi cả niềm tin cũng mất.
Người xưa có cách thử rất đơn giản, ông Cấp Cô Độc đã dùng: bảo người ta uống trước đi. Cách thử ấy, nói theo lời thường, là: nếu thứ này tốt như anh nói, sao anh không dùng? Nếu việc này dễ như anh kể, sao anh không làm? Nếu con đường này chắc ăn như anh vẽ, sao anh còn đứng đây rủ tôi?
Câu hỏi ấy không phải là hỗn. Đó là quyền của người sắp bỏ tiền, bỏ thời gian, bỏ cả niềm tin của mình ra. Người bán hàng đàng hoàng sẽ không giận câu hỏi ấy. Người ta sẽ vui vẻ uống trước, làm trước, cho mình xem. Chỉ người có ý gian mới giận, mới nói mình đa nghi, mới giục mình quyết nhanh kẻo lỡ cơ hội.
Có một dấu hiệu nữa trong truyện này, đáng để ý. Bình rượu vẫn đầy tràn. Người mời rượu mà rượu không vơi đi giọt nào. Nghĩa là chẳng có ai uống cả, kể cả người mời. Trong đời, thứ gì mà ai cũng khen mà chẳng ai dùng, thì mình nên dừng lại. Một món ăn ngon, người ta ăn hết. Một việc làm ăn tốt, người ta tranh nhau làm. Một lời khuyên hay, người khuyên đã làm trước. Thứ gì cứ đầy tràn mãi, không ai đụng vào, mà cứ được khen mãi, thì trong đó có thuốc mê.
Ông Cấp Cô Độc còn có một điểm hay nữa. Ông không uống, nhưng ông vẫn bước vào quán. Ông không quay lưng bỏ chạy. Ông bước vào, nhìn tận mắt, rồi mới nói. Người trí không phải là người tránh hết mọi cạm bẫy bằng cách trốn trong nhà. Người trí là người dám nhìn thẳng vào cái bẫy, gọi đúng tên nó, rồi đi ra. Sợ hãi mù quáng cũng dại như tin tưởng mù quáng. Nhìn rõ rồi mới quyết, đó mới là trí.
Cho nên, lần sau có ai rót cho mình một ly, khen một câu, rủ một việc, hãy nhớ bài kệ của người triệu phú xưa: bình rượu đầy như vậy, rượu đâu có đổi khác, vì lý do ta biết, rượu này không phải tốt. Hãy nhìn xem người mời có uống không. Hãy hỏi xem người khen có dùng không. Một câu hỏi đúng lúc, đỡ cho mình một cơn mê dài. Rượu ngon thật thì không cần thuốc mê. Việc tốt thật thì không cần phải giục. Người tốt thật thì không sợ mình hỏi kỹ.
🎧 Nghe bài này trong thư viện Giảng Sư