Có một quan niệm rất phổ biến: muốn thành công thì phải khổ. Muốn giỏi thì phải học đến kiệt sức. Muốn đẹp thì phải nhịn ăn đến ngất. Muốn tu thì phải hành xác cho thật cực. Người ta tin rằng khổ càng nhiều thì kết quả càng lớn, như thể đau đớn là một loại tiền tệ, cứ trả đủ là sẽ mua được thành tựu. Nhưng có một câu hỏi ít ai dám hỏi: nếu con đường mình đi là sai, thì càng khổ, mình có càng xa đích không?
Câu chuyện hôm nay kể về chính Đức Phật, trong một kiếp rất xa, khi Ngài còn đi tìm đạo và đã thử con đường khổ hạnh đến tận cùng. Lúc bấy giờ, khi trú ở Pàtikàràma gần thành Tỳ-xá-ly, có một người tên là Sunakkatta, đệ tử cũ của Đức Phật, nay đã trở thành gia chủ, đi theo giáo pháp của một người khác. Trong khi đó, một vị thần A-tu-la tên là Kalakanjaka thường đi quanh ba vòng tường của thành Tỳ-xá-ly, chỉ trích Đức Phật và nói: Sa-môn Gotama không có pháp thượng nhân, không có tri kiến thù thắng xứng đáng với bậc Thánh. Pháp của ông ấy tự mình tạo ra, do suy luận mà thành, không thể dẫn người thực hành đến diệt tận khổ đau.
Tôn giả Xá-lợi-phất nghe được lời chỉ trích ấy, về báo lại với Đức Phật. Đức Phật nói: Sunakkatta phẫn nộ và ngu si. Do phẫn nộ, nó không biết rằng khi nói pháp ấy không dẫn người thực hành đến tận diệt khổ đau, như vậy tức là tán thán công đức của Ta. Này Xá-lợi-phất, Ta có được Sáu Thắng Trí, đấy là pháp thượng nhân của Ta. Ta có Mười Lực, có Bốn Vô sở úy, có trí biết bốn sanh hữu, và có trí biết năm sanh thú. Đấy là pháp thượng nhân của Ta.
Rồi Đức Phật nói thêm: này Xá-lợi-phất, Sunakkatta ưa thích tà khổ hạnh khó hành trì, do ưa thích tà khổ hạnh nên nó không thể tịnh tín đối với Ta. Cách đây chín mươi mốt kiếp, Ta đã sống đời Phạm hạnh gồm có bốn phần, để suy tư tìm hiểu xem tà khổ hạnh ngoại đạo thật sự có căn bản chân lý hay không. Là người tu khổ hạnh, Ta tu khổ hạnh đệ nhất. Là người hành trì thô thực, Ta tu hạnh thô thực đệ nhất. Là người hành trì yếm ly, Ta tu hạnh yếm ly đệ nhất. Là người hành trì hạnh viễn ly, Ta tu hạnh viễn ly đệ nhất.
Nói vậy xong, theo lời yêu cầu, Đức Phật kể câu chuyện quá khứ. Thuở xưa, chín mươi mốt kiếp về trước, để suy xét tìm hiểu về khổ hạnh ngoại đạo, Bồ-tát đã xuất gia làm vị ngoại đạo, sống lõa thể, thân lấm đầy bụi, sống viễn ly cô độc, thấy người liền chạy trốn như con nai, ăn các thứ bất tịnh như cá thối, phân bò. Để giữ mình không phóng dật, Bồ-tát sống trong một lùm cây đáng sợ hãi trong rừng.
Sống tại đấy, vào mùa đông có tuyết, trong những đêm giữa các ngày mùng tám, trước và sau rằm, Bồ-tát đi ra khỏi lùm cây, sống ngoài trời, khi mặt trời mọc, Bồ-tát vào lùm trở lại. Ban đêm, Bồ-tát bị ướt vì ở ngoài trời tuyết. Ban ngày, Bồ-tát cũng bị ướt bởi những giọt nước rơi từ lùm cây. Như vậy, ngày đêm, Bồ-tát cảm thọ khổ đau vì lạnh. Trong cuối tháng mùa hạ, ban ngày, Bồ-tát bị đốt cháy bởi ánh nắng mặt trời, ban đêm, Bồ-tát bị nóng nực ở trong lùm cây không có gió, mồ hôi chảy ra từ thân ngài.
Giữa cảnh khổ ấy, một câu kệ chưa từng được nghe khởi lên trong trí ngài, đại ý rằng: nay nóng ran, lạnh buốt, cô độc, trong rừng hiếm, ngồi trần truồng, không lửa, ẩn sĩ tìm chân lý. Như vậy Bồ-tát suốt đời sống khổ hạnh khắc nghiệt với đầy đủ bốn phần, khi lâm chung, ngài thấy tướng địa ngục khởi lên, biết được khổ hạnh này không có kết quả. Ngay lúc ấy, ngài phá vỡ tà kiến của mình, nắm giữ chánh tri kiến, và tái sanh lên thiên giới.
Câu chuyện này rất quan trọng, vì nó do chính Đức Phật kể về chính mình. Ngài không kể để khoe rằng mình đã từng khổ đến mức nào, mà để nói một sự thật: Ngài đã thử con đường khổ hạnh đến tận cùng, khổ nhất trong những người khổ, vậy mà nó không đưa đến giác ngộ. Đến lúc lâm chung, Ngài thấy rõ: khổ hạnh này không có kết quả. Và Ngài đủ can đảm để phá vỡ tà kiến của mình, ngay trong giờ phút cuối cùng.
Có hai bài học ở đây. Bài học thứ nhất: khổ không tự nó sinh ra trí tuệ. Nhiều người tưởng rằng cứ chịu khổ là sẽ tốt lên. Học sinh thức đến hai giờ sáng mỗi ngày mà không hiểu bài thì vẫn không hiểu bài, chỉ thêm mệt. Người nhịn ăn cực đoan để giảm cân thì giảm được vài ký rồi lại tăng gấp đôi, lại thêm bệnh. Người làm việc quần quật mười sáu tiếng một ngày mà không biết mình làm để làm gì, thì chỉ kiệt sức chứ không thành công. Khổ mà không có phương hướng thì chỉ là khổ, không phải là tu, không phải là rèn luyện.
Bài học thứ hai còn khó hơn: dám bỏ cái sai dù mình đã theo nó rất lâu. Bồ-tát đã sống cả một đời trong khổ hạnh. Bao nhiêu năm chịu lạnh, chịu nóng, ăn đồ bất tịnh, sống như con thú hoang. Đến lúc nhận ra nó sai, Ngài không nói: thôi, đã lỡ theo rồi thì theo cho hết đời. Ngài phá vỡ tà kiến ngay lúc ấy. Người ta thường tiếc công sức đã bỏ ra, nên cứ bám lấy con đường sai. Các nhà tâm lý gọi đó là cái bẫy của chi phí chìm: vì đã tốn quá nhiều, nên không dám dừng. Nhưng Bồ-tát dạy rằng dừng lại mới là trí tuệ. Đi sai một bước thì quay lại một bước, đi sai cả đời thì quay lại cả đời, vẫn còn hơn là đi tiếp đến vực.
Ngày nay, chúng ta có thể tự hỏi mình: có việc gì mình đang làm rất khổ mà không biết để làm gì không? Có thói quen nào mình giữ chỉ vì đã giữ lâu rồi không? Có con đường nào mình đi chỉ vì sợ người ta chê là bỏ cuộc không? Nếu có, hãy nhớ câu kệ của vị ẩn sĩ giữa rừng: nóng ran, lạnh buốt, cô độc, không lửa, mà vẫn chưa thấy chân lý. Khổ đến mấy mà sai đường thì cũng chỉ thêm khổ. Dừng lại, xét lại, và chọn một con đường có trí tuệ, đó mới là tinh tấn thật sự.
🎧 Nghe bài này trong thư viện Giảng Sư