Có một chuyện lạ trong đời. Hai người hung dữ, gặp ai cũng gây sự, mà gặp nhau thì lại thân thiết, xoa bóp cho nhau, vui vẻ như anh em. Người ngoài nhìn vào không hiểu. Sao kẻ dữ với cả thiên hạ, lại hiền với đúng một người? Câu trả lời nằm trong một câu chuyện xưa, về hai con ngựa.
Một hôm, ở Kỳ Viên, có một Tỷ-kheo hung bạo ở tỉnh thành đến thăm. Các Sa-di và các Tỷ-kheo trẻ biết tánh hung bạo của vị ấy, bèn cười khúc khích, dẫn vị ấy đến phòng một Tỷ-kheo hung bạo khác ở Kỳ Viên. Họ muốn xem hai người hung bạo cãi nhau. Nhưng vừa thấy nhau, cả hai liền mến nhau, xoa bóp tay, chân và lưng cho nhau. Các Tỷ-kheo ngồi ở Chánh pháp đường bàn tán: Những Tỷ-kheo hung bạo này, đối với người khác thường lỗ mãng, độc ác. Nhưng đối với nhau, cả hai lại hòa thuận, hoan hỷ, thương mến nhau.
Đức Phật nghe vậy, nói: Không phải chỉ nay là như vậy. Thuở xưa, họ cũng hung bạo, độc ác với người khác. Nhưng họ đối với nhau lại hòa hợp, hoan hỷ, sống thân ái. Rồi Ngài kể câu chuyện quá khứ.
Thuở xưa, khi vua Brahmadatta trị vì ở Ba-la-nại, Bồ-tát là vị đại thần của vua, làm tất cả mọi việc, cố vấn cho vua về thế sự và thánh sự. Vua có tánh hơi tham. Trong chuồng ngựa của vua có một con ngựa lỗ mãng tên là Mahàsona. Một số người buôn ngựa từ phương bắc đem đến năm trăm con ngựa và báo cho vua biết.
Từ trước, vị đại thần thường bảo họ tự định giá ngựa rồi trả tiền đầy đủ mà không đòi bớt. Nhà vua không được vui, cho gọi một đại thần khác và nói: Này khanh, hãy cho họ định giá các con ngựa. Trước hết hãy thả con ngựa Mahàsona vào giữa đàn ngựa ấy, khiến nó cắn các con ngựa mới đến làm chúng bị thương và yếu sức, rồi bảo họ hạ giá và trả bớt tiền.
Vị đại thần kia vâng lời làm như đã bảo. Các người buôn ngựa không hoan hỷ, báo cho Bồ-tát biết việc ấy. Bồ-tát hỏi: Các ngươi có con ngựa lỗ mãng ở trong chuồng ngựa của các ngươi không? Họ đáp: Thưa ngài có. Con ngựa lỗ mãng ấy tên là Suhanu, nó rất hung bạo, độc ác. Bồ-tát nói: Vậy khi nào các ngươi trở lại, hãy đem con ngựa ấy đến.
Một hôm vua nghe nói đoàn người buôn ngựa đến, bảo thả con ngựa Mahàsona ra. Các người buôn thấy con ngựa Mahàsona đến, liền thả con ngựa Suhanu. Hai con ngựa ấy gặp nhau, liền đứng lại và liếm thân nhau. Vua hỏi Bồ-tát: Này khanh, hai con ngựa lỗ mãng này thật hung hãn, độc ác, bạo hành với con ngựa khác. Còn chúng đối với nhau lại đứng liếm thân và hoan hỷ với nhau, sao lại như vậy?
Bồ-tát thưa: Thưa Đại vương, vì tính của loài vật không khác nhau. Khi tính của chúng cùng loài với nhau, thì chúng thương yêu nhau. Và Bồ-tát đọc hai bài kệ: Loài vật tính không khác, So-na và Su-ha-nu, cả hai đều hòa hợp. Hoang dã và ác độc, thường cắn những dây cương. Như vậy ác, ác đồng, bất thiện, bất thiện đồng.
Sau đó, Bồ-tát thưa: Thưa Đại vương, một vị vua chớ nên quá tham lam. Chớ nên làm hại tài sản của người khác. Sau khi khuyên răn nhà vua, Bồ-tát cho định giá ngựa và trả tiền đúng giá. Các người buôn ngựa nhận được tiền đúng giá, vui vẻ ra đi. Nhà vua nghe lời khuyên của Bồ-tát, rồi khi mệnh chung, đi theo nghiệp của mình.
Câu chuyện này nói một điều rất thật. Người giống nhau thì tìm đến nhau. Người hiền tìm người hiền. Người dữ tìm người dữ. Không phải vì họ hẹn nhau. Mà vì tính tình giống nhau thì tự nhiên thấy hợp. Kẻ hay nói xấu người khác, gặp kẻ cũng hay nói xấu, thì nói chuyện cả buổi không chán. Người hay tham lam, gặp người cũng tham lam, thì bàn chuyện làm ăn rất ăn ý. Người hay giận dữ, gặp người cũng hay giận dữ, thì giận cùng nhau cũng thấy vui.
Cho nên, muốn biết mình là người thế nào, hãy nhìn những người mình thân nhất. Mình hay chơi với ai? Mình hay nói chuyện với ai? Mình thấy thoải mái nhất khi ở cạnh ai? Bạn bè không phải là tấm gương soi mặt. Bạn bè là tấm gương soi tính. Mình là người ra sao, thì mình sẽ thấy hợp với người ra sao.
Điều này cũng là lời cảnh tỉnh cho cha mẹ. Con mình chơi với ai, điều đó quan trọng hơn con mình học trường nào. Vì bạn bè không dạy bằng lời. Bạn bè dạy bằng cách sống chung. Một đứa trẻ hiền, chơi lâu với đứa hay bắt nạt, rồi cũng học được cách bắt nạt. Một đứa trẻ thật thà, chơi lâu với đứa hay nói dối, rồi cũng học được cách nói dối. Không phải vì nó xấu. Mà vì đồng loại thì tìm nhau, và ở gần nhau lâu thì giống nhau.
Cũng vậy, muốn thay đổi mình, đừng chỉ cố gắng sửa mình trong đầu. Hãy đổi môi trường. Muốn bớt nóng giận, hãy ở gần người điềm tĩnh. Muốn bớt tham lam, hãy ở gần người biết đủ. Muốn sống hiền, hãy ở gần người hiền. Môi trường không thay mình ngay lập tức. Nhưng nó kéo mình đi, từng chút một, mỗi ngày.
Còn vị vua trong chuyện thì dạy một bài học khác. Vua tham lam, muốn mua ngựa rẻ, bèn dùng ngựa dữ cắn ngựa người ta cho bị thương rồi ép giá. Kế ấy thoạt nghe thì khôn. Nhưng người buôn ngựa cũng có ngựa dữ của họ. Cái khôn dùng để hại người, sớm muộn cũng gặp cái khôn khác chặn lại. Và cuối cùng, vua vẫn phải trả tiền đúng giá. Chỉ khác là vua đã mất lòng tin của người buôn, và mất cả sự kính trọng của vị đại thần hiền trí.
Làm ăn cũng vậy. Ép giá người ta một lần, được lợi một lần. Nhưng mất một mối quan hệ. Lừa người ta một lần, được lợi một lần. Nhưng mất cả uy tín. Mà uy tín mất rồi, có tiền cũng không mua lại được. Người khôn thật không phải là người ép được giá rẻ nhất. Người khôn thật là người trả tiền đúng giá, để lần sau người ta còn muốn bán cho mình.
Hai con ngựa hung dữ gặp nhau thì liếm thân nhau. Hai người hiền gặp nhau thì cũng thương nhau. Tính nào thì tìm tính ấy. Cho nên, mỗi ngày, hãy tự hỏi mình một câu: Hôm nay, mình đang sống như con ngựa nào? Và mình muốn những con ngựa nào đến gần mình?
🎧 Nghe bài này trong thư viện Giảng Sư