Có những người mình giúp hết lòng, đến lúc mình gặp khó, họ quay lưng như chưa từng quen biết. Đau hơn nữa, có người mình cứu một mạng, rồi chính họ quay lại hại mình. Nghe thì như chuyện đời nay, nhưng chuyện này đã có từ thời Đức Phật còn tại thế, trong một truyện tiền thân kể về một bác nông dân và một con khỉ.
Ngày xưa, ở một ngôi làng gần thành Ca Thị, có một bác nông dân nghèo. Một buổi sáng, bác ra đồng cày ruộng. Cày xong, bác thả mấy con bò ra cánh đồng bên cạnh cho gặm cỏ, còn mình thì cầm xuổng xới đất. Chiều xuống, bác đi tìm bò thì không thấy đâu nữa. Mấy con bò đã đi lạc mất rồi.
Với một người nông dân nghèo, mất bò là mất cả gia tài. Trời đã tối, bác vẫn lần vào rừng tìm, vừa đi vừa gọi. Bác đi mãi, đi mãi, lạc sâu vào rừng, quanh quẩn suốt bảy ngày đêm không tìm được đường về. Đói khát kiệt sức, bác sắp gục xuống thì trông thấy một cây to đầy trái chín, mọc ngay trên bờ dốc đứng xuống một khe núi hẹp.
Bác lảo đảo bước tới, với tay hái trái ăn ngấu nghiến. Ăn chưa đã, bác leo lên cây, bò theo một cành vươn ra trên sườn dốc để hái thêm. Cành cây không chịu nổi sức nặng, kêu rắc một tiếng rồi gãy làm đôi. Bác rơi thẳng xuống khe núi. May mà rơi trúng một vũng nước nên không chết, nhưng người yếu quá, bác nằm liệt ở đó suốt mười ngày, chỉ uống nước vũng và ăn mấy bụi cây mọc quanh bờ.
Đến ngày thứ mười, một con khỉ sống trong hang đá gần đó ra vũng uống nước, trông thấy bác nằm đó thì ngạc nhiên hỏi: Ông là ai, sao lại nằm ở chốn hoang vắng này? Bác kể hết mọi chuyện, rồi van xin: Mong bạn kéo tôi lên khỏi khe núi này, vì tôi yếu quá, tự mình không làm được.
Con khỉ thương tình, quyết định giúp. Nó khiêng thử một phiến đá nặng, tập leo lên leo xuống sườn núi xem mình có đủ sức cõng một người hay không. Thấy leo được, nó quay lại bảo bác: Bây giờ ông ôm chặt cổ tôi, tôi sẽ từ từ leo lên. Hai bên vất vả leo lên tới đỉnh, con khỉ đuối sức, đặt bác xuống rồi nói: Tôi mệt quá, phải ngủ một lát. Ông đứng canh, nếu có thú dữ đến thì gọi tôi dậy.
Khỉ nằm xuống ngủ say. Còn bác nông dân, ngồi canh bên cạnh, trong đầu lại nảy ra một ý xấu. Dù vừa được khỉ cứu sống, bác nghĩ: Thịt khỉ ăn rất ngon. Ta đang đói và yếu, nếu giết khỉ ăn thịt thì sẽ khỏe lại, rồi tự tìm đường về làng. Bác nhìn quanh, thấy một hòn đá lớn, nhấc lên đập vào đầu con khỉ. Nhưng vì còn yếu sức nên chỉ làm khỉ bị thương.
Con khỉ nhảy dựng lên, máu chảy trên đầu, rồi thoắt trèo lên cây. Khi thấy mình đã an toàn, nó nói vọng xuống: Đồ hèn hạ, sao ông trả ơn người cứu sống mình bằng hành động phản trắc như vậy? Ông là kẻ tàn ác, rồi ông sẽ phải chịu khổ vì việc làm bất nhân của mình. Từ đây có con đường dẫn ra khỏi rừng. Nếu không bị thú dữ ăn thịt, cuối cùng ông sẽ về tới nhà. Hãy đi nhanh lên. Tôi không tin ông được nữa, tôi muốn thấy ông đi xa rồi mới xuống khỏi cây này.
Bác nông dân chạy nhanh theo con đường khỉ đã chỉ. Nhưng bác không thoát được dễ dàng như thế. Chư thiên trên trời đã thấy hết mọi chuyện và quyết định trừng phạt bác vì hành động tội ác ấy. Khi về tới nhà, trên người bác mọc đầy những mụn nhọt ghê rợn, vài ngày sau chân tay bắt đầu thối rữa. Dân làng đuổi bác ra khỏi làng, đi đâu người ta cũng xa lánh. Bác lang thang rày đây mai đó suốt bảy năm trời, đau đớn đến hóa dại, cuối cùng tìm đến công viên Mi Ga Si Ra gần thành Ba La Nại nằm đó. Dân chúng thương tình mang thức ăn nước uống đến cho bác. Nhưng bác đau đớn quá, không lâu sau thì qua đời.
Chuyện kể đến đây, người nghe thường hỏi: sao quả báo nặng thế, chỉ vì một ý nghĩ xấu trong lúc đói khát? Nhưng nhìn kỹ lại, đó không phải một ý nghĩ thoáng qua. Bác nông dân đã được cứu sống, đã thấy con khỉ vì mình mà kiệt sức, đã nhận lời nhờ cậy canh chừng cho nó ngủ, rồi chính trong lúc nó tin tưởng giao tính mạng cho mình, bác ra tay. Cái ác ở đây không phải cơn đói, mà là lòng vô ơn đã thành tính: nhận ơn rồi, vẫn sẵn sàng giết ân nhân để mình được lợi thêm một chút.
Trong đời mình, ai cũng từng gặp người như vậy, và có khi chính mình cũng từng như vậy mà không hay. Được người ta giúp lúc khó khăn, đến lúc khỏe lại thì quên mất. Được bạn bè nâng đỡ, đến lúc mình khá lên thì xem đó là chuyện đương nhiên. Quên ơn đã là một thiếu sót, nhưng lấy oán trả ơn thì khác hẳn: nó làm hỏng chính người làm ra nó trước tiên. Bác nông dân không chết vì con khỉ trả thù. Con khỉ còn chỉ đường cho bác về. Bác chết vì chính việc làm của mình đã khiến không ai dám đến gần bác nữa, đã biến bác thành người mà cả làng phải đuổi đi.
Còn con khỉ thì dạy ta một điều khác, khó hơn nhiều: làm ơn mà không trở thành kẻ ngây thơ. Nó cứu người, bị hại, nhưng không ôm hận mà đi trả thù. Nó vẫn chỉ đường cho kẻ phản bội về nhà, rồi mới xuống khỏi cây. Thương người không có nghĩa là đưa đầu cho người ta đập lần nữa. Giúp thì giúp cho trọn, nhưng cũng phải biết giữ mình, biết lùi lại đúng lúc.
Ngày nay, chuyện giúp người rồi bị quay lại hại mình vẫn xảy ra quanh ta: cho người ta vay tiền rồi bị quỵt, giới thiệu việc cho bạn rồi bị nói xấu sau lưng, cứu người gặp nạn rồi bị đổ vạ. Nghe nhiều chuyện như thế, có người đâm ra sợ giúp ai nữa. Nhưng truyện tiền thân này không dạy ta đừng giúp người. Nó dạy ta hai điều: một là, ơn thì phải nhớ, đừng để lòng tham che mất mắt mà làm hại ân nhân của mình; hai là, khi mình làm ơn, hãy làm bằng tâm trong sáng, đừng đặt cược cả tính mạng vào lòng tốt của người khác.
Người biết ơn thì đi đâu cũng có người thương. Người vô ơn thì dù có thoát được một lần, cũng khó thoát được cả đời. Bởi vì quả báo của lòng vô ơn không phải ai đó trừng phạt mình, mà là chính mình tự cắt đứt mọi sợi dây gắn mình với người khác. Đến lúc cần một bàn tay, sẽ không còn bàn tay nào chìa ra nữa.
Vậy nên, nếu hôm nay có ai đã từng giúp mình, dù chỉ là một việc nhỏ, hãy nhớ mà trả ơn bằng cách sống cho tử tế. Và nếu mình từng giúp ai mà bị phụ bạc, cũng đừng vì thế mà đóng cửa lòng mình. Cứ giúp người bằng trí tuệ, giữ mình cho khéo, rồi đi tiếp. Con khỉ trong truyện vẫn sống khỏe trên cây của nó. Còn bác nông dân thì không. Đó đã là câu trả lời rõ ràng nhất.
🎧 Nghe bài này trong thư viện Giảng Sư