Trong đời, có những người bạn chỉ ở bên ta lúc ta còn ngon lành. Lúc ta còn tiền, còn chức, còn khỏe, họ vây quanh đông lắm. Đến lúc ta sa cơ, họ biến mất nhanh như chim bay khỏi cành cây hết trái. Chuyện tiền thân hôm nay kể về một con chim két, nó đã ở lại với cây sung của mình ngay cả khi cây đã khô héo, chỉ còn trơ khúc gỗ mục.
Ngày xưa, có vô số chim anh vũ sống ở vùng Tuyết Sơn, trên bờ sông Hằng, trong một rừng sung. Vua anh vũ ở trên một cây sung to. Đến lúc trái trên cây đã hết mùa, chim vẫn ăn bất cứ cái gì còn sót lại, dù là mầm non, lá, vỏ cây hay giác cây, uống nước sông Hằng, vẫn thấy an lạc và biết đủ với nơi mình sống.
Do tâm an lạc biết đủ ấy, chiếc ngai của Thiên chủ Sakka rung động. Ngài tìm hiểu nguyên nhân, thấy con chim két này, rồi muốn thử thách công hạnh của nó. Ngài dùng thần lực làm cho cây sung héo tàn, trở thành một khúc thân cây mục đầy lỗ hổng, đứng trơ vơ chịu mưa gió vùi dập, bụi bặm bay ra từ các lỗ ấy. Vậy mà anh vũ chúa vẫn ăn bụi cây, uống nước sông Hằng, không đi đâu khác, vẫn đậu trên ngọn cây, chẳng quan tâm gì đến nắng gió.
Thiên chủ Sakka thấy chim sống tri túc như thế, liền giả dạng một con thiên nga, cùng hoàng hậu của ngài biến thành nữ thần, bay đến rừng sung, đậu trên một khóm cây gần đó, ngâm kệ bắt chuyện với chim: Bất cứ khi nào cây trái sinh, bầy chim đói lại đến đầy cành. Song khi cây đã thành khô héo, lập tức bầy chim bỏ chạy nhanh. Rồi ngài giục chim: Này ông mỏ đỏ, hãy đi mau. Ông vẫn ngồi mơ mộng, cớ sao? Sao ông bám khúc gỗ khô nào?
Chim anh vũ đáp: Này thiên nga, do ân nghĩa, ta không rời bỏ cây này. Rồi chim ngâm hai vần kệ, đại ý rằng: Những ai thân thiết với nhau từ ngày xuân, biết rõ mọi điều thiện và chân thật, dù sống hay chết, dù khổ hay vui, đều không hề bỏ mặc bạn mình. Ta muốn giữ thiện tâm với cây đã kết bạn lâu năm, ta mong được sống cùng nó, dù lòng không nỡ rời bỏ cây khô đã chết dần.
Nghe chim nói, Thiên chủ Sakka rất hoan hỷ, ca ngợi chim, rồi muốn ban cho chim một điều ước. Chim chỉ ước một điều: Mong cho cây sống lại, lần nữa vươn lên sức mạnh cũ, quả ngon tươi mát mọc đầy thân. Thiên chủ liền bỏ lốt ngỗng, hiện phép thần thông cùng hoàng hậu, lấy tay múc nước sông Hằng rảy vào thân cây. Lập tức cây mọc lên cành lá xum xuê, đầy trái ngọt như mật, đẹp như đỉnh núi ngọc bích hiện ra giữa rừng.
Chim anh vũ thấy vậy, vô cùng hoan hỷ, ngâm kệ tán thán Thiên chủ. Sau khi ban điều ước cho chim và làm phép để cây sung mọc trái bất tử, ngài cùng hoàng hậu trở về cõi của mình.
Đức Phật kể chuyện này nhân một dịp rất đời thường. Có một vị tỳ kheo ở trong rừng gần một làng biên địa, được dân làng làm cho một cái am, cung cấp chỗ ở, phụng sự rất tận tâm. Nhưng ngay tháng đầu tiên an cư mùa mưa, làng ấy bị đốt sạch, dân chúng không còn một hạt thóc, không thể cúng dường thực phẩm ngon vào bình bát cho thầy. Thầy ở nơi thoải mái nhưng buồn khổ vì thiếu ăn, đến độ không thể nhập vào Thánh đạo được. Hết ba tháng mưa, thầy đến yết kiến Đức Phật, trình bày nỗi khó khăn của mình.
Đức Phật bảo: Này tỳ kheo, nếu sự tình là như vậy, một vị tu khổ hạnh nên dẹp bỏ thói tham đắm, biết đủ với thức ăn gì mình nhận được, để hoàn thành phận sự của người xuất gia. Các bậc trí ngày xưa khi sinh vào loài súc vật, dù chỉ sống bằng bụi bặm trong cây hư mục mà mình cư trú, cũng đã bỏ mọi tham dục, tự biết sống đủ để ở lại nơi kia và hoàn thành đạo lý về ân tình. Thế thì tại sao ông lại bỏ một nơi cư trú đầy an lạc chỉ vì thức ăn nhận được quá ít ỏi thô sơ? Rồi Ngài kể chuyện con chim két. Nghe xong, vị tỳ kheo trở về, nhờ thiền quán mà đắc Thánh quả.
Chuyện con chim két nghe thì đơn giản, nhưng nó chạm vào một căn bệnh rất phổ biến của con người hôm nay: bệnh không biết đủ. Có bao nhiêu cũng thấy thiếu. Ăn ngon rồi vẫn muốn ngon hơn. Lương tăng rồi vẫn thấy ít. Người ta bỏ chỗ đang ở yên ổn để chạy theo chỗ có vẻ hơn, rồi đến chỗ mới lại thấy thiếu, lại chạy nữa. Cả đời chạy theo cái hơn, mà không bao giờ dừng lại hỏi mình thật sự cần bao nhiêu.
Con chim két dạy ta một chữ: tri túc. Biết đủ không phải là cam chịu nghèo khổ, không phải là lười biếng không phấn đấu. Biết đủ là biết phân biệt đâu là cái mình thật sự cần, đâu là cái lòng tham vẽ ra. Cây sung hết trái, chim vẫn ăn được lá, vỏ cây, bụi cây, uống nước sông. Nó không đòi cây phải ra trái quanh năm. Nó chấp nhận cây trong mùa khô, như chấp nhận một người bạn trong lúc khó khăn.
Và chữ thứ hai trong chuyện này là ân tình. Chim không rời cây, không phải vì nó ngu, không biết bay đi tìm cây khác sai trái hơn. Nó ở lại vì cây đã nuôi sống nó bao nhiêu năm. Trong đời người, ân tình cũng vậy. Công ty lúc khó khăn, người bạn lúc sa cơ, cha mẹ lúc già yếu, quê hương lúc nghèo khó, tất cả đều là cây sung đã từng cho mình trái ngọt. Lúc họ còn cho mình được, mình ở bên. Lúc họ hết cho được, mình bỏ đi, thì mình khác gì bầy chim bay khỏi cành khô?
Có người sẽ hỏi: ở lại với cây khô thì được gì? Chuyện kể rằng, chính vì chim ở lại, cây mới sống lại. Thiên chủ cảm động trước lòng tri túc và ân tình của chim, đã làm cho cây ra trái trở lại, trái ngọt như mật. Trong đời thường cũng vậy: người ở lại lúc khó khăn thường là người được hưởng trái ngọt lúc mọi sự hồi phục. Người bỏ đi lúc khó khăn, đến lúc cây ra trái trở lại, đã ở nơi nào xa lắm rồi.
Nhưng kể cả khi cây không sống lại, chim vẫn không thiệt. Vì nó đã sống đúng với lòng mình. Nó không phải hối hận, không phải áy náy. Cái an lạc của nó không phụ thuộc vào trái trên cây, mà phụ thuộc vào tâm biết đủ của chính nó. Người biết đủ thì ở đâu cũng yên. Người không biết đủ thì ở cung vàng điện ngọc cũng thấy thiếu.
Ngày nay, ai cũng bận rộn kiếm thêm: thêm tiền, thêm danh, thêm đồ. Thử nhìn quanh mà xem: cơm đủ ăn, áo đủ mặc, nhà đủ ở, người thân còn bên cạnh, sức khỏe còn đi lại được, như thế đã là cây sung sai trái lắm rồi. Đừng đợi đến khi cây khô héo mới nhớ mình đã từng có một cây sung.
Vậy nên, bài học của con chim két rất ngắn gọn: biết đủ là giàu, giữ ân tình là khôn. Khi cuộc sống còn cho mình trái ngọt, hãy biết ơn. Khi cuộc sống chỉ còn lá và vỏ cây, hãy biết đủ. Và khi bạn bè, người thân rơi vào lúc khó khăn, đừng vội bay đi. Ở lại, có khi chính mình là người làm cho cây sống lại.
🎧 Nghe bài này trong thư viện Giảng Sư