🏠 Trang chủGiảng Sư📜 Kho kinh
Trang chủ › Truyện Tiền Thân

Tàm và quý: hai chữ giữ người khỏi sa ngã

Truyện Tiền Thân · 6 phút đọc

Người ta làm điều sai, nhiều khi không phải vì không biết đó là sai. Biết cả đấy. Biết nói dối là xấu, biết tham là khổ, biết nóng giận làm hỏng việc. Nhưng biết mà vẫn làm. Vì sao vậy? Vì trong lòng đã mất đi hai người gác cổng. Một người tên là biết xấu hổ. Một người tên là biết sợ quả báo. Hai người gác này trong kinh gọi là tàm và quý. Còn đủ hai người gác thì lòng còn có cửa. Mất cả hai thì cửa mở toang, muốn làm gì thì làm.

Có một chuyện tiền thân kể về hai chữ ấy. Thuở xưa, có ba hoàng tử cùng vào rừng. Hoàng tử lớn là Bồ-tát, hai em là Canda và Suriya. Họ khát nước. Bồ-tát bảo em út Suriya ra hồ lấy nước. Cái hồ ấy có một con quỷ nước cai quản. Nó được dặn rằng ai xuống hồ mà không biết thiên pháp thì nó được bắt ăn thịt.

Suriya xuống hồ, bị quỷ bắt, hỏi có biết thiên pháp không. Suriya đáp: thiên pháp là mặt trời, mặt trăng. Quỷ nói sai rồi, bắt giam. Canda đi tìm em, cũng bị bắt. Canda đáp: thiên pháp là bốn phương. Quỷ nói sai rồi, bắt luôn. Tới lượt Bồ-tát đi tới. Ngài không vội xuống nước. Ngài đứng trên bờ, hỏi quỷ cho ra lẽ. Rồi Ngài nói cho quỷ nghe thiên pháp là gì: người đầy đủ tàm và quý, chuyên tâm làm điều lành, sống an tịnh, đó gọi là thiên pháp.

Quỷ nghe xong thì tỉnh ra, trả lại hai hoàng tử. Nhưng nó còn thử Ngài một lần nữa. Nó hỏi Ngài muốn lấy lại người em nào. Bồ-tát xin đứa em út. Quỷ cười: Ngài biết thiên pháp mà sao lại không kính người anh lớn hơn? Bồ-tát đáp: chính vì đứa em út này mà cả nhà phải vào rừng. Cha mẹ lo cho nó mà không cho nó ngôi vua. Nó bỏ cả cung điện đi theo anh em ta. Nếu nó chết trong rừng này, người đời sẽ nói anh em ta bỏ em. Ta xin nó về là vì sợ bị người ta chê cười. Quỷ nghe vậy thì phục hẳn: Ngài không chỉ biết thiên pháp, mà còn sống đúng thiên pháp.

Câu chuyện này dạy một điều rất thực. Tàm là biết xấu hổ với chính mình. Mình làm điều sai, tự mình thấy thẹn. Quý là biết sợ: sợ người hiền chê, sợ quả báo tới, sợ làm buồn lòng người thương mình. Hai thứ này không phải là yếu đuối. Nó là sức mạnh giữ người ta lại ngay trước khi bước qua lằn ranh.

Ngày nay, người ta hay cười ai còn biết xấu hổ. Nói người đó nhát, người đó cổ hủ. Nhưng thử nghĩ xem, một đứa trẻ ăn cắp vặt lần đầu, tay run, mặt đỏ, đó là tàm quý còn làm việc. Nếu người lớn xoa đầu bảo không sao, lấy được là giỏi, thì lần sau nó lấy nữa, mặt không còn đỏ. Tới lúc mặt không còn đỏ nữa thì khó dạy lắm rồi. Cái mặt đỏ lần đầu ấy đáng quý biết bao. Nó là dấu hiệu lòng còn sống.

Một người chồng ngoại tình, một người vợ nói dối chồng, một người buôn bán cân thiếu, một người làm quan nhận hối lộ. Tất cả đều bắt đầu bằng một lần vượt qua sự xấu hổ. Lần đầu thì áy náy. Lần thứ hai thì quen. Lần thứ ba thì coi là bình thường. Tàm quý mất dần như vậy đó, không mất một lần mà mất từng chút một.

Cho nên muốn giữ mình, đừng đợi tới lúc làm việc lớn mới giữ. Giữ từ việc nhỏ. Nói một câu dối nhỏ mà thấy thẹn thì còn cứu được. Lấy một đồng không phải của mình mà thấy tay run thì còn cứu được. Nổi giận với con mà thấy mình sai, xin lỗi con một tiếng, thì còn cứu được. Người biết thẹn là người còn đường về. Người không còn biết thẹn nữa mới thật sự lạc đường.

Cũng như con quỷ trong truyện, nó ăn thịt người đã lâu, nhưng chỉ cần nghe một câu về tàm quý mà tâm tỉnh lại. Nó còn bỏ được việc ác, huống gì mình. Ai trong chúng ta cũng có lúc làm sai. Điều quan trọng không phải là chưa từng sai, mà là còn biết sai mà quay lại hay không. Tàm và quý chính là hai chữ giúp mình quay lại. Giữ được hai chữ ấy, là giữ được mình.

🎧 Nghe bài này trong thư viện Giảng Sư
Chuỗi: Truyện Tiền Thân · Chuyện 6
Nguồn
• Kinh Tiểu Bộ — Tập 2 (VNC PHVN, 2021) — Chuyện Tiền Thân, Chương I, Chuyện 6: Thiên Pháp (Tiền thân Devadhamma) — trang 27–31
Bài liên quanĐứa con của nàng lượm củi: sự thật không cần ai chứngGiết con muỗi, chém vỡ đầu cha: bạn ngu còn hại hơn kẻ thùBỏ muối vào rượu: muốn giúp mà thành phá