🏠 Trang chủGiảng Sư📜 Kho kinh
Trang chủ › Truyện Tiền Thân

Cái bát vàng và hai người buôn chè: thật thà được, tham lam mất

Truyện Tiền Thân · 10 phút đọc

Có những món đồ trong nhà mình, để lâu ngày thành quen mắt, mình tưởng nó chẳng đáng gì. Một cái bát cũ xỉn màu, nằm lẫn giữa đống chén đĩa, ngày nào cũng thấy mà chẳng ai ngó tới. Có người đi qua, nhìn một cái là biết nó quý. Có người cũng nhìn một cái, biết nó quý, nhưng lại giả vờ như nó chẳng đáng một xu. Chỉ một cái nhìn ấy thôi, mà hai con người đi hai ngả khác nhau. Một người được cả đời yên ổn. Một người mất hết, ngay trong ngày hôm đó.

Ngày xưa, có hai người lái buôn cùng nghề, cùng bán ghè bát, cùng vượt sông vào một thành phố để buôn bán. Một người là Bồ-tát, làm ăn thật thà. Người kia thì tham lam, lúc nào cũng chỉ nghĩ cách lấy được nhiều mà cho đi ít. Hai người chia nhau từng con đường trong thành để khỏi giành nhau, và hẹn rằng ai đã vào một con đường rồi bỏ đi thì người kia mới được vào.

Trong thành ấy có một nhà triệu phú đã sa sút. Con trai, anh em, tài sản đều mất sạch. Chỉ còn hai bà cháu sống với nhau bằng nghề làm thuê. Trong nhà còn một cái bát bằng vàng, ngày xưa ông triệu phú dùng để ăn cơm. Lâu ngày không dùng, bát bị quăng lẫn giữa đống chén bát, bụi bám đầy, nên hai bà cháu cũng không biết nó bằng vàng.

Người lái buôn tham lam đi qua nhà ấy trước. Cô cháu gái muốn đổi cái bát lấy một cái ghè nước. Bà nội đưa bát cho ông ta xem. Ông ta cầm lên, xoay một vòng, cạo nhẹ một đường bằng cây kim ở sau lưng bát, biết ngay là vàng ròng. Nhưng ông ta nghĩ bụng, không cần cho họ thứ gì cả, cứ lấy không cái bát này. Ông ta bèn chê: cái này mà giá bao nhiêu, không đáng nửa đồng xu. Rồi quăng bát xuống đất, đứng dậy bỏ đi.

Bồ-tát đi vào con đường ấy sau. Cô gái lại mang bát ra. Bà nội còn ngại, người trước đã chê bát chẳng đáng gì, bỏ đi rồi. Nhưng cô gái nói, người trước ăn nói thô ác, còn người này mặt mày dễ thương, nói năng dịu dàng, chắc là nhận. Bồ-tát cầm bát lên xem, biết ngay là vàng, liền nói thật: thưa mẹ, cái bát này đáng giá trăm ngàn đồng tiền vàng. Trong tay tôi không có hàng hóa nào giá trị bằng cái bát này đâu.

Hai bà cháu nghe vậy mừng rỡ. Họ nói, người trước bảo bát không đáng nửa đồng xu, đã quăng xuống đất bỏ đi. Nay nhờ công đức của ông mà bát thành ra vàng. Chúng tôi cho ông cái bát này, ông cho chúng tôi một chút ít gì rồi lấy đi. Lúc ấy Bồ-tát có trong tay tám trăm đồng tiền vàng và hàng hóa trị giá năm trăm đồng tiền vàng. Ngài đem cho tất cả, chỉ xin giữ lại cái cân, cái giỏ và tám đồng tiền vàng để đi đường. Rồi ngài cầm bát ra đi thật nhanh, xuống thuyền qua sông.

Người lái buôn tham lam quay lại, đòi lấy bát. Bà già mắng cho một trận: chú bảo bát vàng trăm ngàn đồng là không đáng nửa đồng xu, còn người lái buôn chân chánh kia đã cho chúng tôi hơn một ngàn đồng vàng rồi lấy bát đi. Nghe vậy, kẻ tham lam than trời. Ông ta mất cái bát vàng trị giá trăm ngàn đồng tiền vàng. Sầu muộn dâng lên, ông ta không còn tập trung được tâm trí, trở nên điên loạn, tự tay vung vãi tiền vàng và hàng hóa trước cửa nhà ấy, quăng bỏ áo mặc, áo choàng, cầm cán cân như cây gậy chạy theo ra bờ sông. Thấy Bồ-tát đã qua sông, ông ta kêu thuyền quay lại. Bồ-tát bảo đừng quay lại. Thấy thuyền đi xa dần, sầu muộn trong lòng ông ta bốc lên, máu nóng trào ra miệng, quả tim nứt ra, ông ta chết ngay tại chỗ.

Đức Phật kể xong câu chuyện này, đọc lên bài kệ: Nếu đây ông thối thất, không hướng đích diệu pháp, ông sẽ khổ lâu dài, như người buôn Se-ri. Câu chuyện được kể cho một vị Tỷ-kheo đã xuất gia trong giáo pháp mà lại bỏ bê tinh tấn. Đức Phật nhắc vị ấy, bỏ dở việc tốt đang làm thì sẽ khổ lâu dài, như người lái buôn tham lam kia đã mất cái bát vàng ngay trước mắt.

Nghe chuyện này, mình thấy rõ một điều. Người tham không phải thua vì thiếu khôn ngoan. Ông ta khôn lắm, nhìn một cái là biết vàng, cạo một đường là biết thật giả. Ông ta thua vì cái tham khiến ông ta không chịu nổi một đồng xu cho người khác. Ông ta muốn lấy không. Mà đời có cái lạ, càng muốn lấy không thì càng mất hết. Còn người thật thà thì nói đúng giá, cho đi gần như tất cả những gì mình có, vậy mà cuối cùng lại là người mang được cái bát vàng về. Thật thà không làm người ta thiệt. Thật thà chỉ làm người ta chậm một chút, nhưng chắc.

Chuyện này cũng gần với đời mình lắm. Người buôn bán mà cân thiếu, nói dối về món hàng, chê đồ của người ta rẻ để mua hời, thì có thể được một lần. Nhưng khách hàng không dại mãi. Tiếng xấu lan nhanh hơn tiếng tốt. Một lần gian dối có thể lấy được món hời nhỏ, nhưng mất đi cái lớn hơn nhiều, là lòng tin. Mà lòng tin mất rồi thì khó lấy lại, như cái bát vàng đã sang tay người khác, có chạy theo ra bờ sông cũng không quay lại được nữa.

Còn người làm ăn chân chánh thì khác. Họ nói đúng giá, bán đúng hàng, lời vừa phải. Có khi họ cho khách nhiều hơn phần của mình, như Bồ-tát cho đi cả tám trăm đồng vàng. Người ngoài nhìn vào tưởng họ dại. Nhưng chính cái thật thà ấy làm khách quay lại, làm người ta tin, làm ăn lâu dài. Cái bát vàng không tự nhiên đến tay người thật thà. Nó đến vì người ta tin được con người ấy.

Một ý nữa trong chuyện này đáng để mình nhớ. Đức Phật kể chuyện không phải để dọa người tham, mà để nhắc người đang làm việc tốt đừng bỏ dở giữa chừng. Vị Tỷ-kheo kia đã xuất gia, đã đi được một đoạn đường, rồi chán nản muốn bỏ. Đức Phật bảo, bỏ dở thì khổ lâu dài, như người buôn kia mất bát vàng. Việc tốt cũng vậy. Mình đã gieo hạt rồi, đã chăm rồi, chỉ vì một lúc mệt mà bỏ, thì cái mất không phải chỉ là công sức hôm nay, mà là cả mùa gặt sau này. Người tham mất bát vàng vì một phút tham. Người bỏ dở mất cả con đường vì một phút nản. Hai cái mất khác nhau, nhưng cùng một gốc, là không giữ được tâm mình cho đến cùng.

Cho nên, mỗi ngày đi làm, đi buôn, hay chỉ là sống với nhau trong nhà, mình cứ nhớ hình ảnh hai người lái buôn ấy. Một người nói thật, cho đi hết mình, rồi ung dung qua sông. Một người nói dối, muốn lấy không, rồi chết ngay bên bờ sông vì tiếc của. Cái bát vàng vẫn là cái bát vàng. Nó chỉ đổi chủ. Người thật thà mang nó đi, người tham lam ôm hận mà chết. Mình chọn làm người nào, thì đời mình sẽ đi theo ngả ấy.

🎧 Nghe bài này trong thư viện Giảng Sư
Chuỗi: Truyện Tiền Thân · Chuyện 3
Nguồn
• Kinh Tiểu Bộ - tập 4 [Chuyện Tiền Thân 1-120] (HT Thích Minh Châu dịch) — Chuyện 3: Người Buôn Chè (Tiền Thân Serivànija), tr. 19–21
Bài liên quanNai chúa thế mạng cho nai mẹ: lòng từ cứu cả đàn naiCon chó đầu đàn minh oan cho cả loài chó: đừng phạt khi chưa biết ai có tộiGiữ nước giữa sa mạc: người trí không nghe lời kẻ lạ