Sáng nào chị Lan cũng gánh hàng ra đầu hẻm. Gánh xôi của chị chẳng có biển hiệu, chỉ có mùi lá dứa thơm từ xa. Có hôm một anh xe ôm ghé lại, mua một gói xôi rồi nói: "Xôi của chị dẻo, ăn mấy năm rồi vẫn nhớ." Chị Lan cười cả buổi sáng. Gói xôi vẫn giá ấy, công việc vẫn việc ấy, nhưng lòng người bán hàng nhẹ hẳn đi.
Một lời khen đúng lúc có sức như vậy đó. Nó không tốn tiền, không mất công, mà người nghe mang theo được cả ngày. Nhiều khi mình cứ nghĩ bố thí là phải có tiền, phải cho cái gì đó cầm nắm được. Nhưng trong sách cổ, hạnh bố thí đứng đầu trong sáu hạnh của người tu, và bố thí không chỉ có một cách. Cho tiền của là một cách. Cho lời hay, cho sự an ủi, cho người ta bớt sợ hãi cũng là cho.
Nói cho dễ hiểu, bố thí có ba món. Một là cho vật chất: cơm, áo, tiền. Hai là cho lời hay, lời hiểu biết, giúp người ta thấy ra điều đúng. Ba là cho sự không sợ: một câu nói làm người ta yên lòng, một cái nắm tay lúc người ta run rẩy. Lời khen thật lòng nằm ở món thứ hai và thứ ba. Nó vừa là lời hay, vừa làm người ta bớt sợ rằng mình vô dụng.
Nhưng khen cũng phải khen cho đúng. Khen khác với nịnh. Nịnh là nói cho người ta vui tai để mình được việc. Khen là thấy điều tốt có thật rồi nói ra. Chị Lan nấu xôi ngon thật, anh xe ôm nói đúng điều anh thấy. Lời khen như vậy không làm ai kiêu ngạo thêm, mà làm người ta vững tin hơn vào việc tốt mình đang làm.
Có người ngại khen. Sợ khen rồi người ta tưởng mình xu nịnh. Sợ khen rồi người ta ỷ lại. Cũng có người quen chê hơn quen khen, thấy lỗi thì nói ngay, thấy hay thì im lặng. Lâu dần, trong nhà chỉ còn tiếng chê, ngoài đường chỉ còn tiếng xét nét. Ai cũng khát một lời công nhận mà chẳng ai chịu mở miệng trước.
Thử nghĩ lại xem, lần gần nhất mình được khen là khi nào. Có phải mình nhớ mãi không? Một câu nói của thầy giáo năm xưa, một lời của mẹ lúc mình còn nhỏ, một câu của đồng nghiệp trong lúc mệt mỏi. Lời khen ở lại trong lòng người ta lâu hơn mình tưởng. Nó như hạt giống, gieo xuống rồi âm thầm lớn lên.
Khen ai, khen cái gì, cũng cần để ý. Khen việc làm cụ thể hơn khen chung chung. Thay vì nói "Anh giỏi quá", hãy nói "Anh sửa cái xe này khéo thật, đi êm hẳn". Thay vì nói "Con ngoan quá", hãy nói "Hôm nay con dọn bàn ăn gọn gàng, mẹ đỡ vất vả hẳn". Lời khen cụ thể cho người ta biết mình được thấy, được hiểu. Mà được thấy, được hiểu là điều ai cũng cần.
Khen cũng nên đúng lúc. Lúc người ta vừa xong việc, lúc người ta đang nản, lúc người ta làm việc tốt mà không ai để ý. Một người dọn rác ngoài đường lúc bốn giờ sáng, một bác bảo vệ thức đêm trông cổng, một em nhỏ nhường ghế cho cụ già trên xe buýt. Những việc ấy nhỏ, nhưng nếu có ai đó nói một câu "Cảm ơn, bác làm việc này tốt lắm", thì việc nhỏ cũng thành việc có ý nghĩa.
Có người hỏi: khen nhiều có làm người ta hư không? Khen sai thì có. Khen việc xấu, khen sự khoe khoang, khen để lấy lòng thì hại nhiều hơn lợi. Nhưng khen điều tốt có thật thì không bao giờ thừa. Người tốt cũng cần được nuôi dưỡng bằng sự ghi nhận, như cây cần nước. Không ai sống mãi bằng sự chê bai.
Bố thí bằng lời khen còn có một cái hay nữa: người cho cũng được. Khi mình tập nhìn ra điều tốt của người khác, mắt mình cũng dần quen với điều tốt. Lòng mình bớt xét nét, bớt khó chịu. Người hay khen người khác thường là người sống nhẹ nhàng, vì trong đầu họ chứa nhiều điều tốt đẹp. Ngược lại, người chỉ quen chê bai thì trong lòng lúc nào cũng nặng.
Ngày mai, thử làm một việc nhỏ. Khen một người thật lòng. Khen người bán hàng nấu ngon. Khen đồng nghiệp làm việc cẩn thận. Khen con mình đã cố gắng. Khen vợ, khen chồng vì một việc nhỏ trong nhà. Không cần lời hoa mỹ, chỉ cần thật. Một câu nói thôi, mà có khi đổi cả một ngày của người ta.
Bố thí không phải chuyện của người giàu. Người nghèo tiền vẫn có thể giàu lời lành. Miệng mình mỗi ngày nói bao nhiêu câu, chỉ cần dành một câu cho điều tốt, là đã cho đi rồi. Cho đi một lời khen, nhận lại một ngày nhẹ nhàng. Việc ấy ai cũng làm được, ngay hôm nay, ngay bây giờ.
🎧 Nghe bài này trong thư viện Giảng Sư