Buổi sáng ở đầu hẻm, bà Tư bán xôi vẫn dọn hàng như mọi ngày. Có hôm một cậu sinh viên ghé mua, lục túi mãi không đủ tiền. Bà Tư cười, gói thêm cho cậu một gói xôi nữa, bảo cứ cầm đi, mai trả cũng được. Cậu cảm ơn rối rít. Bà chỉ xua tay: Ăn đi con, lo học cho giỏi.
Mấy hôm sau cậu quay lại trả tiền. Bà Tư đã quên mất chuyện đó. Bà nói: Bà cho thì bà quên rồi, con nhớ làm gì cho mệt. Câu nói nhẹ như không, mà người nghe thấy ấm cả buổi sáng.
Cho đi kiểu đó nghe thì đơn giản. Nhưng thử nghĩ lại xem, có phải lúc nào mình cho đi, mình cũng nhẹ lòng như bà Tư không? Có khi mình giúp ai đó một việc, rồi cứ chờ người ta nhớ ơn. Người ta không nói cảm ơn, mình buồn. Người ta quên, mình giận. Người ta đối xử tệ với mình sau đó, mình kể lể: Hồi đó không có tôi thì…
Lúc ấy, món cho của mình đã biến thành một món nợ. Mình cho đi một tay, tay kia cầm sẵn sổ ghi nợ. Người nhận thì nặng nề. Người cho thì cũng nặng nề. Cả hai đều không còn thấy vui nữa.
Trong sách Phật Học Tinh Hoa, cụ Nguyễn Duy Cần có giảng một ý rất đẹp về chuyện bố thí. Bố thí mà đạt đến chỗ cao nhất thì phải là hành động tự nhiên, không tính toán lợi hại, không vì danh, không vì cầu phúc báo. Thấy người hoạn nạn thì thương và cứu giúp một cách tự nhiên, như bàn tay chạm phải lửa nóng thì co lại, như mặt trời chiếu sáng vạn vật mà không hay là mình đang chiếu sáng, cũng không chiếu riêng cho ai.
Mặt trời đâu có chờ cây cối cảm ơn. Nó cứ sáng. Đó là bản tính của nó. Bố thí cũng vậy. Khi lòng thương đã thật, việc cho đi trở thành chuyện tự nhiên, không phải cố gắng, không phải cân nhắc. Cho vì phải cho, không cho không được. Thế thôi.
Sách còn nói rõ hơn về cách cho. Cho tiền của mà đạt thì phải cho mà đừng làm mất thể diện của người nhận. Cho thật kín đáo, để người nhận được giúp một cách tự nhiên, không biết mình đã thọ ân từ ai. Còn cho mà để người ta biết mà mang ơn mình, thì vẫn chưa phải là cách cho trọn vẹn.
Nghe thì khó. Nhưng thử đặt mình vào chỗ người nhận sẽ thấy ngay. Có ai thích nhận một món quà kèm theo ánh mắt chờ đợi đâu. Có ai thích đang lúc khó khăn nhất lại phải nhớ thêm một món nợ ân tình đâu. Người ta đã khổ vì thiếu tiền, đừng bắt người ta khổ thêm vì mang ơn.
Cho kín đáo không có nghĩa là lén lút. Nó có nghĩa là mình tôn trọng người nhận. Mình giúp vì người ta cần, không phải vì mình muốn được khen là người tốt. Mình đưa tay ra, rồi rút tay về nhẹ nhàng, để người ta đứng dậy bằng đôi chân của mình, không phải khom lưng cảm ơn mình.
Có người sẽ hỏi: Vậy cho đi mà không được gì thì cho làm gì? Câu hỏi này nghe hợp lý, nhưng nó đặt sai chỗ. Cho đi không phải là một vụ đổi chác. Mình không mua lời cảm ơn bằng tiền của mình. Mình không mua tiếng tốt bằng công sức mình. Nếu còn tính chuyện được gì, thì đó vẫn là mua bán, chỉ khác là mua bán bằng lòng tốt.
Thật ra, người cho đi mà không chờ báo đáp vẫn nhận được một thứ. Đó là lòng nhẹ. Buổi tối nằm xuống, mình không phải nghĩ: Sao nó chưa cảm ơn mình? Sao nó đối xử với mình như vậy? Mình cho rồi, mình quên rồi. Lòng mình trống, giấc ngủ mình yên. Cái nhẹ đó, tiền không mua được.
Ngược lại, cho đi mà cứ chờ báo đáp thì mệt lắm. Mình cho một lần, mình chờ cả đời. Người ta cảm ơn rồi, mình lại chờ người ta đền đáp bằng việc khác. Cứ thế, món quà nhỏ ban đầu kéo theo cả một chuỗi mong đợi. Đến lúc người ta không đáp ứng được, mình thất vọng, mình oán trách. Cuối cùng, việc tốt ban đầu biến thành nguyên nhân của một mối hận.
Bố thí không cột vào báo đáp không có nghĩa là mình dại. Không có nghĩa là ai xin gì mình cũng cho, ai lợi dụng mình cũng mặc. Thương người phải đi cùng với sáng suốt. Nhưng một khi mình đã xét kỹ và quyết định giúp, thì giúp cho trọn. Đừng giúp một nửa rồi giữ lại một nửa để chờ người ta trả.
Trong đời sống thường ngày, chuyện này xuất hiện ở khắp nơi. Anh em ruột giúp nhau tiền bạc, rồi nhắc đi nhắc lại mỗi lần cãi nhau. Bạn bè giúp nhau lúc khó khăn, rồi kể công khi người kia quên sinh nhật mình. Cha mẹ nuôi con, rồi kể công nuôi con mỗi khi con trái ý. Món cho nào cũng tốt lúc đầu, nhưng cứ cột thêm điều kiện, nó nặng dần lên.
Tập cho đi mà không chờ báo đáp thì bắt đầu từ việc nhỏ. Hôm nay giúp đồng nghiệp một việc, đừng kể với người thứ ba. Cho người ăn xin một ít tiền, đừng nhìn theo xem họ có cảm ơn không. Nhường chỗ cho người già trên xe buýt, đừng chờ một cái gật đầu. Làm xong, quên đi. Quên được mới là cho thật.
Bà Tư bán xôi không đọc kinh sách gì nhiều. Nhưng cách bà cho đi đúng như lời sách đã giảng: cho như mặt trời chiếu sáng, không hay mình đang chiếu, không chiếu riêng cho ai. Bà cho, bà quên. Người nhận thì nhớ mãi. Cái nhớ đó tự nó đến, không ai bắt buộc. Và chính vì không ai bắt buộc, nó mới bền.
Cho đi mà không chờ lời cảm ơn, nghe thì thiệt thòi. Nhưng thử làm một lần sẽ thấy: Người nhẹ lòng nhất chính là người cho. Món quà rời khỏi tay mình rồi, lòng mình cũng nhẹ theo. Đó mới là bố thí trọn vẹn.
🎧 Nghe bài này trong thư viện Giảng Sư