Nhà bà Hoa có bốn anh em. Tết nào cả nhà cũng tụ họp đông đủ, nhưng cứ đến lúc chia tiền mừng tuổi cho các cháu, hay lúc bàn chuyện phụng dưỡng mẹ già, là không khí lại nặng nề. Người này nói mình đóng góp nhiều hơn. Người kia nói mình vất vả hơn. Mỗi người đều có một cuốn sổ trong đầu, ghi chép tỉ mỉ xem ai cho nhiều, ai nhận nhiều.
Có năm, người anh cả mua cho mẹ một chiếc tủ lạnh mới. Người em gái nghe tin, khó chịu ra mặt: Anh làm vậy để khoe anh giàu chứ gì. Người anh nghe được, cũng khó chịu: Tôi mua cho mẹ mà cũng bị nói. Mẹ ngồi giữa, nhìn các con cãi nhau vì món quà dành cho mình, chỉ biết thở dài. Món quà thì tốt, mà lòng người thì đầy so bì.
Chuyện so bì trong nhà đông người nghe quen lắm. Anh em ruột thịt với nhau, mà cứ như đang thi xem ai hiếu hơn, ai giỏi hơn, ai cho nhiều hơn. Cha mẹ cho đứa này nhiều hơn một chút, đứa kia đã thấy bất công. Đứa này chăm mẹ một tuần, đứa kia tính toán xem mình chăm mấy ngày. Thương nhau thì có, nhưng thương mà cứ cân đong đo đếm, thương ấy nặng nề lắm.
Trong Phật Học Tinh Hoa, cụ Nguyễn Duy Cần có giảng về tâm bình đẳng. Khi tâm đã bình đẳng thì không còn phân biệt ta và người, không còn phân biệt thân và thù. Không còn thấy mình là người cho và người kia là người nhận. Không còn thấy của mình và của người. Từ cái tâm bình đẳng ấy mà sinh ra hạnh ngay thẳng, trước sau không thiên lệch bên nào, không phân biệt thiện ác, vinh nhục, thị phi, ta hay người.
Nghe thì cao xa, nhưng áp vào nhà đông người thì rất thực tế. Tâm bình đẳng trong nhà có nghĩa là: mình thương cha mẹ vì cha mẹ là cha mẹ, không phải vì mình thương nhiều hơn anh em. Mình giúp anh em vì họ đang cần, không phải vì mình muốn hơn họ. Mình chăm mẹ vì mẹ cần mình, không phải vì mình muốn được tiếng là đứa con hiếu thảo nhất nhà.
So bì thường bắt đầu từ một câu hỏi rất nhỏ: Sao nó được nhiều hơn tôi? Câu hỏi này nghe thì công bằng, nhưng nó đặt mình vào vị trí của người đi đòi. Mình không còn nhìn xem cha mẹ có vui không, anh em có khỏe không. Mình chỉ nhìn xem phần của mình có đủ không. Lòng thương lúc đó đã biến thành lòng tính toán.
Thật ra, cha mẹ không bao giờ chia tình thương bằng cái cân. Cha mẹ thương đứa nào đang khổ hơn thì lo cho đứa đó nhiều hơn. Đứa ốm đau được chăm nhiều hơn, đứa khó khăn được giúp nhiều hơn. Đó không phải là thiên vị. Đó là tình thương đi theo nhu cầu. Nhưng anh em nhìn vào lại thấy bất công. Vì mỗi người chỉ nhìn từ chỗ đứng của mình.
Có một cách nghĩ khác, nhẹ nhàng hơn nhiều. Thay vì hỏi: Sao nó được nhiều hơn tôi, hãy hỏi: Mẹ có vui không? Nhà mình có yên không? Nếu mẹ vui, nhà yên, thì phần ai nhiều hơn có còn quan trọng nữa không? Mẹ không cần một đứa con thắng trong cuộc thi hiếu thảo. Mẹ chỉ cần các con đừng cãi nhau vì mình.
Từ bi trong nhà đông người còn có một khía cạnh nữa: đừng so bì cả chuyện khổ. Có nhà, anh em cãi nhau xem ai khổ hơn. Người này bảo mình nuôi con vất vả. Người kia bảo mình làm ăn thua lỗ. Mỗi người đều nghĩ mình là người khổ nhất nhà, nên mình xứng đáng được thương nhiều nhất. Nhưng khổ mà đem ra so thì có bao giờ hết đâu. Người này khổ kiểu này, người kia khổ kiểu khác. So bì chuyện khổ chỉ làm cả nhà cùng khổ thêm.
Sách Phật Học Tinh Hoa còn nhắc đến thái độ bình đẳng của bậc tu hành chân chính: không còn phân biệt kẻ lành người dữ, kẻ thiện người ác, mà thường hành bình đẳng với tất cả. Trong nhà, bình đẳng không có nghĩa là chia đều từng đồng, từng việc. Bình đẳng có nghĩa là không thiên lệch trong lòng. Thương đứa này không có nghĩa là ghét đứa kia. Giúp người này không có nghĩa là bỏ rơi người kia.
Muốn bớt so bì, có một cách tập rất đơn giản: mỗi lần thấy lòng mình nổi lên ý so sánh, hãy dừng lại một chút và hỏi: Mình đang thương hay đang tính? Nếu đang tính, hãy thở ra một hơi, rồi quay lại nhìn người thân của mình bằng đôi mắt mới. Người anh kia không phải là đối thủ của mình. Người em kia không phải là người đang giành phần của mình. Họ là anh em mình, cùng lớn lên trong một mái nhà, cùng thương một người mẹ.
Nhà đông người thì va chạm nhiều, đó là chuyện thường. Bát đũa trong chạn còn khua nhau. Nhưng va chạm rồi bỏ qua, đó mới là nhà. Va chạm rồi ghi sổ, để dành cãi nhau vào dịp Tết, thì nhà biến thành tòa án. Không ai muốn về một cái tòa án cả.
Bà Hoa bây giờ đã già, mắt kém, tai cũng kém. Các con bà vẫn tụ họp mỗi Tết. Có năm, người anh cả lại mua thêm một món đồ mới cho mẹ. Người em gái không còn khó chịu nữa. Cô chỉ nói: Anh mua thì em nấu cơm. Mẹ ngồi giữa, cười móm mém. Bà không cần tủ lạnh mới. Bà cần thấy các con ngồi ăn với nhau mà không ai tính toán gì.
Thương nhau trong nhà đông người, suy cho cùng, chỉ là một việc: bỏ cái cân xuống. Không cân xem ai cho nhiều, ai nhận nhiều, ai khổ hơn, ai hiếu hơn. Cứ thương thôi. Thương mà không so bì, nhà mới thật sự là nhà.
🎧 Nghe bài này trong thư viện Giảng Sư